ความป่วยไข้ไม่ใช่เวรกรรม แต่คือ ความพังของโครงสร้างเมือง

เมืองแห่งความเหลื่อมล้ำ เกิด-แก่-เจ็บ-ตาย เมื่อสวัสดิการไม่เท่าเทียม ผลักคนเมืองให้เจ็บป่วยทั้งกายและใจ

วันนี้ (14 พ.ย.69) ชวนตั้งคำถามถึงความเชื่อมโยงระหว่าง สุขภาพ และ โครงสร้างเมือง แท้จริงแล้วเป็นเพราะเมืองป่วยที่ทำให้สุขภาพของคนแย่ลง หรือเพราะระบบการจัดการและรัฐสวัสดิการที่บกพร่อง บนเวทีเสวนา ปีชงคนป่วย หรือเมืองกำลังทำให้เราป่วย ชวนรื้อระบบสุขภาพและสวัสดิการ เพื่อชีวิตที่ดี ไม่มีการเลือกปฏิบัติ ภายในงาน เท่ากันเฟส 2026 ณ สถานีรถไฟหัวลำโพง 

“ปัญหาและวิกฤตต่างๆ ที่เข้ามาในชีวิตไม่เคยเลือกเวลาหรือฐานะ ทุกคนอาจมีสิทธิดวงดีได้เท่ากันแต่หากเมืองมีโครงสร้างที่เอื้อต่อทุกคนอย่างเท่าเทียม” นิมิตร์ เทียนอุดม กลุ่มคนรักหลักประกันสุขภาพ มองว่า ความทุกข์ยากหรือปัญหาสุขภาพที่ประชาชนต้องเผชิญ ไม่ใช่เรื่องของโชคชะตาหรือ “ปีชง” แต่คือภาพสะท้อนของ “เมืองที่กำลังป่วย” ซึ่งทำให้ผู้คนเจ็บไข้มากขึ้นทุกวัน 

ในขณะที่สภาพแวดล้อมของเมืองสร้างความเสี่ยงทางสุขภาพอยู่แล้ว ระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าหรือ “บัตรทอง” ที่เคยเป็นตาข่ายรองรับและสร้างความเท่าเทียมให้คนทุกกลุ่มเข้าถึงการรักษาได้ในทุกโรค กลับกำลังเผชิญความท้าทายครั้งสำคัญ คือการรักษาบางโรค และการร่วมจ่าย คำถามสำคัญ คือ เราจะรักษาความเท่าเทียมนี้ให้ยั่งยืนต่อไปได้อย่างไร

“ต่อจากนี้ เราจะเข้า รพ.ครั้งหนึ่งจะเริ่มกังวลว่าอาการของเราอยู่ในสิทธิพื้นฐาน หรือจัดเป็น โรคราคาแพง คนที่ต้องทำหน้าที่คัดกรองว่าใครได้สิทธิพื้นฐาน หรือใครต้อง ‘ร่วมจ่าย’ ก็คือบุคลากรหน้างาน ซึ่งสร้างความยุ่งยากอย่างมาก”

เขาชี้ให้เห็นว่า หากเกิดความไม่เท่าเทียมในบริการสุขภาพขึ้นจริง ผลกระทบลูกโซ่ที่จะตามมาคือ เมื่อประชาชนไม่มั่นใจในสิทธิและกังวลเรื่องค่าใช้จ่าย หลายคนเลือกตัดสินใจ รอก่อน และไม่กล้าไปพบแพทย์ตั้งแต่เนิ่นๆ ทั้งที่การตรวจพบโรคเร็วคือหัวใจสำคัญของการรักษา ส่งผลให้อาการลุกลามจนป่วยหนักเกินกว่าจะทนไหว และเพิ่มโอกาสเสียชีวิตสูงขึ้น ซึ่งอาจทำให้สังคมไทยย้อนกลับไปสู่ยุคที่คนเข้าไม่ถึงการรักษาอีกครั้ง

ด้าน นิติรัตน์ ทรัพย์สมบูรณ์ ผู้ประสานงานและผู้จัดการ เครือข่ายรัฐสวัสดิการเพื่อความเท่าเทียมและเป็นธรรม (We Fair) เสริมว่า รัฐสวัสดิการนี้เอง คือต้นตอแรกแห่งความเหลื่อมล้ำ 

“ก้าวแรกที่เราเดินเข้าโรงพยาบาลและถูกถามว่า “ใช้สิทธิอะไร ?” คำถามนี้สะท้อนความไม่เท่าเทียมของสวัสดิการที่ฝังรากลึกในสังคม”

เขาอธิบายว่าที่ผ่านมาทิศทางและการพัฒนาเมืองยังคงถูกผูกขาดอยู่กับชนชั้นนำ ทั้งที่ความจริงแล้วทุกคนควรมีส่วนร่วมในการกำหนดอนาคตของเมือง ความเหลื่อมล้ำนี้เห็นได้ชัดเจนจากช่องว่างทางรายได้ของคนในเมือง

โดยกลุ่มรายได้สูงสุดมีรายได้เฉลี่ย 35,000 บาทต่อเดือน ขณะที่กลุ่มรายได้ต่ำสุดมีเพียง 3,100 บาทต่อเดือน ซึ่งต่างกันถึง 11 เท่า

ความต่างนี้ส่งผลต่อเนื่องไปยังโอกาสของเด็กที่เกิดมา เพราะการเลี้ยงดูเด็กคนหนึ่งจนจบระดับปริญญาตรีต้องใช้เงินราว 3 ล้านบาท (แบ่งเป็นส่วนที่รัฐสนับสนุนและส่วนที่ครอบครัวจ่ายเอง) 

จากสถิติพบว่าครอบครัวคนรวยมีกำลังจ่ายสูงถึง 3.7 ล้านบาท ขณะที่ครอบครัวคนจนมีกำลังจ่ายเพียง 600,000 บาท ช่องว่างดังกล่าวทำให้ความยากจนถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น สะท้อนผ่านตัวเลขการเข้าเรียนต่อในระดับมหาวิทยาลัยที่เด็กจากครอบครัวร่ำรวยสามารถเข้าเรียนได้ถึง 75% (คาดว่า อีก 25% ไปเรียนต่อต่างประเทศ) แต่สำหรับเด็กในครอบครัวคนจน มีโอกาสเข้าเรียนเพียง 6% เท่านั้น

“เมืองแบบนี้ทำให้เราอยู่กับความชินชาของความไม่เท่ากัน จนเผลอคิดไปว่ามันเป็นเรื่องปกติ นี่จึงยิ่งตอกย้ำว่าทำไมการเปลี่ยนแปลงเมืองจึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง” นิติรัตน์ ย้ำ

วรรณา แก้วชาติ ตัวแทนเครือข่ายสลัมสี่ภาค และมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย สะท้อนภาพกลุ่มเปราะบางอย่าง “คนจนเมือง” ที่ไม่ใช่เพียงผู้ที่ยากจน ขัดสนในความหมายเดิม ๆ เท่านั้น แต่คือผู้ที่มีรายได้ไม่แน่นอน หรือไม่เพียงพอต่อค่าครองชีพในเมือง ภายใต้ค่าแรงขั้นต่ำราว 380 บาทต่อวัน หรือรายได้เฉลี่ยไม่เกิน 15,000 บาทต่อเดือน ซึ่งสวนทางกับภาระค่าใช้จ่ายรอบด้าน

วรรณา ชี้ให้เห็นว่า สังคมมักมีอคติมองว่าหากคนกลุ่ม เช่น หากขยันคงไม่ยากจน หรือไม่กลายเป็นคนไร้บ้าน แต่แท้จริงแล้ว ความยากจนไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ แต่ถูกกำหนดมาจากโครงสร้างของสังคม ไม่เพียงคนจากชนบทที่ไร้ที่ดินทำกินและต้องเข้ามาหางานทำในเมืองหลวง แต่รวมไปถึงกลุ่มนักศึกษาจบใหม่ที่ไม่เพียงต้องทิ้งความฝันเรื่องการมีบ้าน เพราะแม้แต่การเช่าห้องพักใกล้ที่ทำงานก็ยังเกินกำลัง

“คนจนเมืองอาจมีภาพจำว่าอยู่ในชุมชนแออัด พัวพันกับยาเสพติด หรือความขี้เกียจ แต่มันคือคนกลุ่มใหญ่ที่ไม่มีรายได้แน่นอน ไม่มีบ้าน ไม่มีงานมั่นคง และไม่มีโอกาส พวกเขาพร้อมจะล้มลงได้ทันทีเมื่อเผชิญวิกฤตชีวิต”

เธออธิบายว่า คนจนเมืองคนหนึ่งต้องแบกรับปัญหาซ้อนทับหลายเรื่อง แต่ที่ผ่านมาภาครัฐกลับแก้ปัญหาแบบแยกส่วนและใช้สูตรสำเร็จเดียว เช่น ไม่มีบ้านก็หาบ้านให้ ไม่มีอาชีพก็ฝึกอาชีพให้ หรือสุขภาพไม่ดี ก็ป้องกันโดยการส่งเสริมการออกกำลังกาย แต่ไม่ได้ออกแบบให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนเมืองเลย และการผลักดันเชิงนโยบายเพื่อให้เกิดการสนับสนุนที่เป็นรูปธรรมยังติดขัดอยู่กับข้อจำกัดทางกฎหมายหลายประการที่ทำให้คนจนเมืองเข้าไม่ถึงสิทธิ

“หากเรายังมองไม่เห็นความไม่เท่าเทียมที่ซ่อนอยู่ และยังมีอคติมาบดบัง เราไม่มีทางที่จะไปถึงนโยบายที่แก้ไขปัญหาได้ตรงจุดอย่างแท้จริง” วรรณาย้ำ

นอกเหนือจากความเหลื่อมล้ำด้านสวัสดิการและปากท้อง สภาพแวดล้อมของเมืองยังส่งผลกระทบโดยตรงต่อ “สุขภาพจิต” ของผู้คน 

ภูริพัชญ์ พิทักษ์กรณ์ นักจิตวิทยาและเจ้าของเพจ psyche.tourlife สะท้อนประสบการณ์ผ่านการใช้ชีวิตประจำวันของคนเมืองว่าต่อให้เป็นคนที่มีพื้นฐานทางสุขภาพจิตดีเพียงใด แต่สิ่งที่คนกรุงเทพฯ ต้องเจอในแต่ละวันก็คือระบบขนส่งที่ไม่เป็นมิตร โดยเฉพาะความแออัดของการจราจรและรถไฟฟ้าที่แน่นขนัดในช่วงเวลาเร่งด่วนก็ทำให้จิตใจดำดิ่งซึมเศร้าทันที

“สภาพสังคมเมืองบีบให้ผู้คนใช้ชีวิตอย่างเป็นเอกเทศและถูกตัดขาดออกจากกัน แม้แต่ในที่ทำงานก็ไม่ใช่ทุกคนที่จะโชคดีมีความสัมพันธ์ที่ดีกับเพื่อนร่วมงาน เราขาดโอกาสในการสร้างปฏิสัมพันธ์ใหม่ๆ และปิดกั้นความเป็นไปได้ดีๆ ในชีวิตประจำวัน ขณะเดียวกัน เทคโนโลยีก็ยิ่งซ้ำเติมให้ความสัมพันธ์เปราะบางลงแม้แต่กับคนในครอบครัว” ภูริพัชญ์

เขามองว่ากลุ่มวัยที่สุขภาพจิตน่าเป็นห่วงมากที่สุดในภาวะ “เมืองป่วย” เช่นนี้ คือ กลุ่มเปราะบางอย่าง เยาวชนและผู้สูงอายุ เพราะ เยาวชนเป็นช่วงวัยที่ถูกหล่อหลอมได้ง่าย ทั้งจากสภาพสังคม คำสอนของครอบครัว ไปจนถึงระบบโรงเรียนและครู ซึ่งสิ่งเหล่านี้สามารถสร้างความเข้มแข็งหรือทำลายสุขภาพจิตของเด็กให้พังทลายลงได้อย่างสิ้นเชิง

ขณะที่กลุ่มผู้สูงอายุต้องเผชิญกับความเสี่ยงด้านสุขภาพจิตจาก “ความเหงา” แม้บางชุมชนจะมีการรวมกลุ่มทำกิจกรรมร่วมกัน แต่สำหรับผู้สูงอายุเมืองส่วนใหญ่กลับถูกตัดขาดให้อยู่เพียงลำพัง เพราะลูกหลานไม่มีเวลาและจำเป็นต้องออกไปทำงานในระบบเศรษฐกิจจนไม่เอื้ออำนวยต่อการสร้างสัมพันธภาพกับครอบครัวได้ สภาพแวดล้อมเช่นนี้ยิ่งทวีคูณความเหงาและความทุกข์ใจจากความโดดเดี่ยวให้รุนแรงขึ้น

ทางออกในเมืองป่วย

เพื่อออกจากกับดักความโดดเดี่ยวของเมือง ภูริพัชญ์ เสนอแนวคิดเรื่องการสร้างพื้นที่สาธารณะหรือ “พื้นที่ที่สาม” (Third Place) นอกเหนือจากพื้นที่แรกอย่างบ้านหรือที่อยู่อาศัย และพื้นที่ที่สองอย่างที่ทำงาน ซึ่งทั้งสองแห่งนี้อาจไม่ตอบโจทย์ความหมายของชีวิตเสมอไป โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางจำนวนมากที่ต้องดิ้นรนเพื่อเอาตัวรอดในแต่ละวัน พวกเขาไม่สามารถตอบได้ว่าสิ่งที่ตนเองอยากทำจริง ๆ คืออะไร จนทำให้ขาดมิติของคุณค่าในชีวิตไป ดังนั้น การมี พื้นที่ที่สาม จะเปิดโอกาสให้ผู้คนเข้ามาอยู่ร่วมกันอย่างเท่าเทียม แลกเปลี่ยนความเชี่ยวชาญ และเรียนรู้กันและกัน ซึ่งป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง

ขณะเดียวกัน เขายังชี้ให้เห็นจุดอ่อนของ ระบบบริการสุขภาพจิต ที่ยังเข้าถึงได้ยาก รอคิวนานกว่าครึ่งปีจนผู้รับบริการต้องหาทางเลือกอื่นด้วยตัวเองแทน สิ่งนี้สะท้อนว่าปัญหาไม่ได้เกิดจากความล้มเหลวของปัจเจกบุคคล แต่เป็นเพราะในวันที่ต้องการความช่วยเหลือ กลับไม่มีระบบที่พร้อมรองรับ ประกอบกับข้อจำกัดด้านจำนวนบุคลากรสุขภาพจิตที่มีเพียงพันกว่าคนในการดูแลประชากรทั้งประเทศ รวมถึงความยุ่งยากซับซ้อนในการเบิกจ่ายสิทธิการรักษา

นอกจากอุปสรรคเชิงระบบแล้ว “การตีตรา” ยังเป็นปัญหาคลาสสิกที่ซ้ำเติมผู้เผชิญวิกฤตทางใจ ส่วนหนึ่งเป็นเพราะผู้คนในเมืองต่างต้องดิ้นรนเอาตัวรอดในแต่ละวันจนไม่มีเวลาทำความเข้าใจกันมากพอ

ด้าน นิติรัตน์ มองว่า การแก้ไขปัญหาสุขภาพทั้งร่างกาย และจิตใจของคนเมืองไม่ใช่เพียงการส่งรถพยาบาลไปรับผู้ป่วยมารักษาให้หายเป็นรายกรณี แต่คือการ สร้างภูมิคุ้มกันให้สังคม และไม่ใช่ปัญหาส่วนบุคคลของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นเรื่องส่วนรวมที่ร้อยรัดผู้คนในสังคมเข้าไว้ด้วยกัน

“การผลักดันให้เกิดความเปลี่ยนแปลงจำเป็นต้องต่อสู้ทางความคิดกับผู้มีอำนาจ และต้องมองเห็นความยากลำบากของกลุ่มเปราะบางอย่างชัดเจน ความท้าทายสำคัญไม่ได้อยู่ที่ว่าจะไปหาเงินงบประมาณมาจากไหน แต่คือการเปลี่ยนวิธีคิด และมุมมองว่าาทุกอย่างคือ ‘สวัสดิการ’ ที่ประชาชนพึงได้รับอย่างเท่าเทียม ไม่ใช่ ‘การสงเคราะห์’ ที่รอคอยความเมตตา เพราะหากเรายังยึดติดอยู่กับระบบสงเคราะห์ แม้จะพยายามทำมากเพียงใด ก็ไม่อาจนำไปสู่สวัสดิการที่ยั่งยืนและเป็นธรรมได้อย่างแท้จริง” 

สอดคล้องกับ นิมิตร์ ที่มองว่า หนึ่งในนั้นคือเรื่อง หลักประกันสุขภาพถ้วนหหน้า ที่ก่อนหน้านี้เราเคยคิดว่าเป็นเรื่องที่นิ่งและลงตัวแล้วในสังคมไทยในในเวลานี้กลับถูกเขย่าอีกครั้ง จึงจำเป็นต้องจับตามองเรื่องรัฐสวัสดิการต่าง ๆ ที่นิ่งแล้วไม่ให้สั่นคลอนอีก

อย่างไรก็ตาม ไม่เพียงแต่เรื่องหลักประกันสุขภาพเท่านั้น แต่การใช้ชีวิตของคนเรายังมีมิติอื่นอีกมาก ตั้งแต่เกิด เรียน ทำงาน จนถึงวัยแก่ชรา เมืองของเราในวันนี้ล้วนเต็มไปด้วยความไม่เท่าเทียมเหลื่อมล้ำ

“สุขภาพที่ดีที่เราใฝ่ฝันจึงไม่ใช่เพียงการดูแลตัวเอง แต่ต้องเป็นสิทธิที่จะได้เละสวัสดิการที่ดี สาภาพแวดล้อม เมืองที่ดีไม่ควรมีใครต้องเจ็บป่วยเพียงเพราะต้นทุนชีวิตไม่เท่ากัน” วรรณาทิ้งท้าย