“จับคนผิด Justice Game” เครื่องมือทำความเข้าใจงานกฎหมาย-กระบวนการยุติธรรม สังเกต-จับพิรุธ และเกิดเป็น บทสนทนาใหม่ๆ ในสังคมหลังจบเกม…
ซีรีส์ “ทนายปีศาจ” (The Evil Lawyer) ปลุกกระแสสังคมไทยตั้งคำถามกับกระบวนการยุติธรรมอีกครั้ง หลายคดีคุ้นเคยเหมือนว่าเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจริงทั้งการใช้ประโยชน์จากช่องว่างทางกฎหมาย, ความเหลื่อมล้ำ การเลือกปฏิบัติ, และการเข้าไม่ถึงความเป็นธรรม ถ้าวันนี้คุณถูกออกหมายเรียก คุณรู้ไหมว่า มีสิทธิ์ทำอะไรบ้าง ? ถ้ากฎหมาย และกระบวนการยุติธรรม ไม่ได้ใกล้ตัวผู้คนขนาดนั้น ลองมาเล่นบอร์ดเกมกันดูไหม ?
บอร์ดเกม “จับคนผิด Justice Game” เกมน้องใหม่ด้านกระบวนการยุติธรรมกล่องแรกๆ ที่กำลังทำหน้าที่เป็น Soft Skill ที่ช่วยให้คนเล่น ได้คิดวิเคราะห์ สื่อสารกันเป็นทีม เพื่อหาทางออกด้วยกันในเกม เกมนี้เกิดขึ้น เมื่อ ปี 2563 จากคำถามสำคัญว่า
“ถ้าวันหนึ่งเราตกเป็นผู้ต้องหา ทั้งๆที่เราเป็นผู้บริสุทธิ์— เราต้องทำอะไร? กระบวนการยุติธรรมจะปกป้องเราได้แค่ไหน?”
ไม่เพียงคำถามชวนคิดเท่านั้น พีรัช ษรานุรักษ์ ผู้ก่อตั้งเพจและทีมออกแบบสื่อการเรียนรู้ Wizards of Learning ให้ข้อมูลว่า ก่อนหน้านี้มีการทำข้อมูล focus group กับกลุ่มคนที่ทำงานในบทบาทต่างๆ ในกระบวนการยุติธรรม เช่น ทนาย ตำรวจ อัยการ ผู้พิพากษา ก็ยังพบปัญหาคล้ายกันว่า ประชาชนนั้นขาดความเข้าใจในหน้าที่ และขอบเขตงานในแต่ละบทบาทของกระบวนการยุติธรรม ซึ่งทำให้เกิดความลำบากใจในการปฏิบัติงาน
สำนักงานกิจการยุติธรรม (OJA) จึงได้เริ่มโครงการจัดทำ บอร์ดเกมเพื่อสื่อสารกระบวนการยุติธรรมขึ้นมา และมี Wizards of Learning เป็นผู้ออกแบบ และพัฒนาจนออกมาเป็นบอร์ดเกม “จับคนผิด Justice Game” และตลอด 6 ปีที่ผ่านมา ก็ได้รับเสียงตอบรับอย่างดีจากทางหน่วยงาน และสถานศึกษาต่างๆ ที่ให้นำไปจัดเล่นและให้ความรู้เรื่องกระบวนการยุติธรรมให้กับบุคลากร นักเรียน และนักศึกษาทั่วประเทศ
บอร์ดเกม ตัวช่วยปิดช่องว่าง ความไม่รู้กระบวนการยุติธรรม
ในประเทศไทยยังไม่มีหน่วยงานใดจัดทำ “เกมที่ส่งเสริมการเรียนรู้กฎหมายและกระบวนการยุติธรรม” โดยเฉพาะ สำนักงานกิจการยุติธรรม (สกธ.) ร่วมกับ Wizards of Learning ทีมผู้เชี่ยวชาญออกแบบเกม ให้เด็ก เยาวชน และประชาชน ได้สัมผัสประสบการณ์สมมุติ และใช้เป็นเครื่องมือส่งเสริมการเรียนรู้เข้าถึงความรู้กฎหมาย และกระบวนการยุติธรรม
สำนักงานกิจการยุติธรรม (สกธ.) ได้ผลิตเกมในรูปแบบ “บอร์ดเกม” (Board game) ซึ่งเป็นเกมที่พัฒนามา จากเกมไพ่ที่มีลวดลายเฉพาะ เป็นอุปกรณ์หลักในการเล่นที่สร้างความสนุกสนาน โดยในเกม มีเนื้อเรื่องประกอบด้วย การจำลองสถานการณ์สมมติการดำเนินคดีและการเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมทางอาญา จำนวน 2 คดี ได้แก่ (1) คดีทำร้ายร่างกาย และ (2) คดีฉ้อโกงประชาชน
ซึ่งเป็นการเรียนรู้กฎหมาย และกระบวนการยุติธรรมผ่านตัวละคร ที่เกี่ยวข้องในคดี และกระบวนการยุติธรรมอาญา และการค้นหาพยานหลักฐาน เพื่อพิสูจน์ความผิด หรือ ความบริสุทธิ์ของผู้ต้องหา หรือ จำเลย
โดยจะมีคนในครอบครัว หรือ คนใกล้ชิดจะเป็นผู้ช่วยเหลือ ในการต่อสู้คดีระหว่างที่ผู้ต้องหาหรือจำเลยถูกดำเนินคดี ในแต่ละชั้นของกระบวนการยุติธรรม เช่น ชั้นตำรวจ อัยการ และศาล
หัวใจของบอร์ดเกม “Justice Game” คือ บทสนทนาของสังคมหลังเกมจบ…
การเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมเป็นเรื่องที่ไม่มีใครอยากให้เกิดกับตัวเอง (และไม่คิดว่าจะเกิดกับตัวเอง) แต่เวลาเกิดขึ้นแล้วกลับมีเวลาให้เตรียมตัว และเรียนรู้กระบวนการนี้สั้นเกินไป การเอากระบวนการยุติธรรมมา บอกเล่า ทั้ง Justice Game และ ทนายปีศาจ จึงเป็นส่วนช่วยทั้งการเป็นความเข้าใจพื้นฐานให้กับประชาชน และช่วยให้เจ้าหน้าที่ต่างๆ ทำงานได้ราบรื่นขึ้น สิ่งสำคัญที่จะได้จากบอร์ดเกม Justice Game คือ
เข้าใจกระบวนการยุติธรรมในขั้นตอนต่างๆ (สืบสวน ส่งฟ้อง พิพากษา) ว่ามีผู้ดูแลแตกต่างกัน และเห็นว่า กลไกการทำงานของกระบวนการยุติธรรม (แบบที่ควรจะเป็น) เป็นอย่างไร นอกจากจะช่วยให้ไม่ตื่นตระหนกหากเกิดคดีกับตัวเองหรือ คนใกล้ตัว และยังเป็นหลักที่ให้เราสังเกตเห็น ความผิดปกติ หากมีใครจะมาเอาเปรียบเราได้
พีรัช หนึ่งในทีมงานร่วมสร้างเกม เล่าว่า สิ่งที่น่าประทับใจ คือ การนำสิ่งที่เป็นนามธรรม จับต้องยาก หรือ สิ่งที่มักเข้าใจผิด เช่น กระบวนการยุติธรรม หรือเรื่องสิทธิ นำเสนอออกมาเป็นรูปธรรม เห็นภาพ และทำให้ทุกคนได้มีประสบการร่วมกัน
จากการไปจัดเล่นที่หน่วยงานและสถานศึกษาต่างๆ คือ การเกิดบทสนทนาเกี่ยวกับกระบวนการยุติธรรมด้านต่างๆ จากผู้เล่นหลังเล่น เกิดความสนใจอยากทำความเข้าใจเพิ่มเติมด้วยตัวเองต่อ นอกจากนี้ก็มีหน่วยงานและสถานศึกษาต่างๆ สนใจขอนำบอร์ดเกมไปใช้เอง โดยมีการใช้ศึกษา เรื่องจิตวิทยา และอาชญวิทยาด้วย เนื่องจากเกมมีส่วนของการเล่นเพื่อปกปิดบทบาท หลอกล่อ จับพิรุธ ระหว่างผู้เล่นกันเอง
“บอร์ดเกม เปรียบเหมือน สนามซ้อมสำหรับเรื่องสำคัญ ได้ลองเล่น ได้ลองคิด ผิดพลาดในเกมก็ได้เข้าใจ และเรียนรู้ ซึ่งเรื่องสำคัญไม่ใช่แค่กระบวนการยุติธรรม ยังมีเรื่องอื่นๆ ในชีวิต เช่น การเงิน ปัญหาสิ่งแวดล้อม หรือ การบริหารจัดการเรื่องต่างๆ แต่เกมไม่ได้เป็นกล่องวิเศษที่จะทำให้เล่นแล้ว ได้ความรู้ หรือเติมทักษะที่ขาดได้ทันที
เกมเป็นตัวจุดประกายอารมณ์ความรู้สึก ให้อยากเรียนรู้ต่อ อยากเล่นซ้ำอีก และ ได้พัฒนาทักษะตนเองให้ดีขึ้นเรื่อยๆ ความสนุกจะช่วยจุดประกายการเรียนรู้ครับ…“
พีรัช ษรานุรักษ์ ผู้ก่อตั้งเพจและทีมออกแบบสื่อการเรียนรู้ Wizards of Learning
เฉพาะของทีมออกแบบสื่อการเรียนรู้ Wizards of Learning นอกจากเกมเฉพาะทางด้านกฎหมายอย่าง “จับผิดคน Justice Game” แล้ว ยังมี
- Wishlist จัดสรรเงินเติมความฝัน ที่ได้ออกแบบให้ก้บ Sea Thailand เป็นเกมที่สร้างทักษะ และทัศนคติทางการเงินที่ดีให้กับเยาวชน มีการจัดการแข่งขันในระดับประเทศ ทั้งรุ่นนักเรียน และครอบครัว ต่อเนื่องมาปีที่ 3
- เกม Local Election ที่ร่วมทำกับ สถาบันพระปกเกล้า, มูลนิธิฟรีดริช เนามัน (FNF) และ Punch up ที่มักจะถูกหยิบมาใช้เสมอ เมื่อมีการเลือกตั้ง ไม่ว่าจะในระดับท้องถิ่น หรือ ระดับประเทศ เพราะเกมช่วยสร้างความเข้าใจ และเห็นความสำคัญว่า การเลือกตัวแทนที่ดีจะนำไป สู่ การพัฒนาเมืองที่ตอบโจทย์ความต้องการของประชาชนได้อย่างไร
- เกม Blue Carbon ที่ทำกับ มูลนิธิฟรีดริช เนามัน (FNF), สถาบันอาศรมศิลป์ และมูลนิธิโลกสีเขียว เป็นเกมที่ทำให้ได้เห็นประโยชน์จากการฟื้นฟูพื้นที่ป่าชายเลนที่ได้ประโยชน์ทั้ง carbon credit และเรื่องความหลากหลายทางชีวิภาพ
- เกม Fish Farmer vs Alien Species คือ เกมที่เล่นง่ายสอนง่าย สำหรับน้องๆ ประถม ให้แข่งกันเลี้ยงปลาภายใต้สถานการวิกฤตปลาหมอคางดำ
บอร์ดเกม ถือเป็นหนี่งในเครื่องมือ สร้างความบันเทิงมานับพันปี แตกต่างกันไปตามแต่ละยุคสมัย ปัจจุบัน บอร์ดเกม ก็ยังเป็นสิ่งที่คนทั่วไปเข้าถึงได้ เห็นได้จากการมีคาเฟ่บอร์ดเกมกระจายอยู่ทั่วกรุงเทพฯ นอกจากนี้ยังมีสถาบันการศึกษาที่ให้ความสนใจนำบอร์ดเกมเข้าไปใช้จุดประกายการเรียนรู้
คงจะดีไม่น้อยหาก บอร์ดเกม ที่ทำหน้าที่ส่งเสริมการเรียนรู้ อุดช่องว่างปัญหาการทำงานระหว่างประชาชน และหน่วยงานเหล่านี้ ถูกส่งต่อถึงมือ เยาวชน สถานบันการศึกษา ประชาชนที่สนใจ อย่างทั่วถึง เพราะปัญหาอย่างที่ผู้สร้างบอร์ดเกมได้บอกไว้ตอนต้น คือ
ประเทศไทย ยังไม่มีหน่วยงานเฉพาะ ที่ส่งเสริมการผลิต การใช้ “บอร์ดเกม”อย่างเป็นระบบ และ จริงจัง
