ปฐมบทแห่งหยาดน้ำตาและฝุ่นธุลี
เมื่อดวงตะวันคล้อยต่ำลงแตะเส้นขอบฟ้าของทุ่งอีสาน ลมแล้งระลอกค่ำพัดหอบเอาฝุ่นผงบนถนนดินแดงลอยคลุ้ง กลิ่นควันไฟจากเตาฟืนของชาวบ้านผสมผสานกับความเงียบเหงาที่โรยตัวลงมาพร้อมกับความมืด
ท่ามกลางบรรยากาศที่แสนธรรมดานี้ มีเงาร่างของกลุ่มคนเล็ก ๆ กำลังเคลื่อนไหว พวกเขาไม่ได้กำลังเดินทางกลับบ้านเพื่อพักผ่อนหลังกรำงานหนัก แต่พวกเขากำลังเริ่มต้น “การงานของชีวิต” งานที่แลกมาด้วยหยาดเหงื่อ คราบน้ำตา และเศษเสี้ยวของศักดิ์ศรีที่ต้องถูกบดขยี้ลงบนลานดิน
รถยนต์เก่าผุพังที่กระบอกสูบส่งเสียงประท้วงทุกครั้งที่เหยียบคันเร่ง คือทั้งพาหนะ บ้าน และห้องแต่งตัวของกลุ่ม “หมอลำขอข้าว”
บอย ทูลย์เล็ก (ธีรพงษ์ ปลั่งกลาง) และแม่นาง คือชื่อของศิลปินผู้ทุ่มเทลมหายใจให้กับวิถีหมอลำ อดุลย์ สามพันธ์ หรือ บอย อดีตสาวหมอลำมืออาชีพในวัย 38 ปี สะท้อนความจริงอันเจ็บปวดของโครงสร้างสังคมที่ไร้ตาข่ายรองรับว่า“เราเรียนมาน้อย ความรู้เราไม่เยอะเหมือนเขา วุฒิการศึกษาเราก็ไม่มี ที่จะไปยื่นสมัครงานเขาก็ไม่รับ มีอะไรทำก็ทำไป“
แต่แผลเป็นที่ลึกที่สุดของพวกเขา ไม่ใช่เพียงแค่วุฒิการศึกษา หากแต่คือ ความไร้ที่ดินทำกิน วิทูลย์ แจ้งจัตุรัส หรือ ทูลย์ เติบโตมาในครอบครัวยากจนที่ปราศจากผืนดินเป็นของตัวเอง
เช่นเดียวกับเล็กและแม่นางที่ยอมรับตรงกันว่า ที่บ้านไม่มีนา ไม่มีที่ดินทำกิน มีเพียงที่พักซุกหัวนอนไปวัน ๆ เท่านั้น ในประเทศที่เกษตรกรรมควรจะเป็นรากฐานชีวิต ความเหลื่อมล้ำในการถือครองที่ดินกลับผลักให้พวกเขาไร้แผ่นดินทำกินโดยปริยาย
เมื่อไม่มีที่ดิน ไม่มีทุนรอน และไม่มีหลักประกันใด ๆ ในชีวิต การก้าวเท้าออกจากบ้านเพื่อเร่ร่อนร้องรำจึงไม่ใช่ทางเลือก แต่เป็น “ทางรอด” เดียวที่จะมีข้าวมากรอกหม้อ
เมื่อเวทีใหญ่ไม่ต้อนรับ พวกเขาต้องหอบหิ้วชุดหมอลำเดินทางเร่ร่อน ค่ำไหนนอนนั่น บางค่ำคืนต้องกางมุ้งนอนข้างเมรุเผาศพในวัดด้วยหัวใจที่หวาดกลัวและโดดเดี่ยว แต่ใต้แสงไฟสลัวจากหลอดนีออนดวงเล็ก พวกเขากลับบรรจงทาแป้งชุบน้ำราคาถูกที่ซื้อเหมาโหลมาแบ่งกันใช้อย่างตั้งใจ แป้งหนาเตอะไม่ได้มีไว้เพื่อความสวยงาม แต่มันคือเครื่องหมายแห่งศักดิ์ศรี ดังที่บอยกล่าวไว้ว่า
“รู้สึกมั่นใจว่าเราจะไปลำขอข้าวให้คนดู มันเป็นการให้เกียรติคนดูด้วยแหละ และให้เกียรติตัวเองด้วยในอาชีพเราไง มันจะได้เหมาะสมกับข้าวที่เขาให้เรามา”
ศักดิ์ศรีของมนุษย์ไม่ได้วัดกันที่ความยิ่งใหญ่ของเวที แต่วัดกันที่ความซื่อสัตย์ต่อลมหายใจของตนเองแม้ในวันที่โลกหันหลังให้ พวกเขายังคงสวมมงกุฎและร่ายรำอย่างสง่างาม
รอยยิ้มอาบเหงื่อ บนเวทีที่ว่างเปล่า
คุณเคยร้องไห้โดยไม่มีน้ำตาไหม ? ลองจินตนาการถึงค่ำคืนที่คุณทุ่มเทแต่งหน้าแต่งตัวนานนับชั่วโมง สวมชุดที่สวยที่สุด ซักซ้อมบทบาทมาอย่างดีที่สุด เพียงเพื่อจะเดินออกไปเผชิญหน้ากับ “ความว่างเปล่า”
ณ ลานกว้างของหมู่บ้าน คณะหมอลำได้ขออนุญาตตั้งเวทีเล็ก ๆ เริ่มทำการแสดงอย่างสุดความสามารถ แต่เมื่อมองลงไปเบื้องหน้า กลับไม่มีผู้ชมเลยแม้แต่คนเดียว มีเพียงลมหนาวและหมาจรจัดที่วิ่งวนไปมา แต่พวกเขาก็ยังคงแสดงต่อไปอย่างถึงพริกถึงขิง ราวกับว่าเบื้องหน้าคือคนนับหมื่น ทุกรอยยิ้มที่ส่งออกไปอาบชุ่มไปด้วยรอยร้าวลึก
บอย เล่าถึงวินาทีนั้นด้วยเสียงสั่นเครือว่า “ผิดหวัง คำว่าศิลปินไม่มีคนดูมันก็ท้อ เล่นไปตามหน้าที่ ไม่มีคนดู เล่นยากร้องเพลงไม่ออกไม่มีกำลังใจเล่น เราต้องสู้ สู้จนกว่าจะชนะ”
ความเจ็บปวดที่สุดไม่ได้อยู่ที่การไม่มีคนดู แต่อยู่ที่การตระหนักรู้ว่าตนเองกลายเป็นส่วนเกินของยุคสมัย ทว่าในคืนที่ว่างเปล่านั้น พ่อของบอยที่เคยมองข้ามตัวตนของลูกมาตลอดชีวิต ได้มายืนแอบดูอยู่ห่าง ๆ เพียงสายตาที่ส่งผ่านความมืดมิดนั้น กลับกลายเป็นน้ำทิพย์ชโลมใจที่ทำให้บอยรู้ว่า อย่างน้อยชีวิตที่ล้มลุกคลุกคลานของเขาก็ยังมีคนมองเห็น
“ถึงไม่มีคนดู แต่ว่าคน ๆ หนึ่งมา คนที่มีคุณค่าในชีวิตของเรา เหมือนมันปลดล็อก”
ข้าวสารแห่งความเมตตา กับสังคมที่ทอดทิ้ง
รุ่งอรุณมาเยือน หมอลำถอดมงกุฎและชุดหรูหรา สวมเพียงเสื้อผ้าเก่า ๆ เดินถือกระสอบไปตามถนน พร้อมส่งเสียงร้องบอกชาวบ้านว่า “หมอลำขอข้าวมาแล้วเด้อจ้า” นี่ไม่ใช่การขอทาน แต่คือระบบนิเวศทางวัฒนธรรมดั้งเดิมที่หลงเหลืออยู่ ข้าวสารทุกเม็ดจากชามของชาวบ้านคือการต่อลมหายใจให้หมอลำได้มีข้าวกิน และได้มีข้าวส่งกลับไปให้แม่ที่แก่เฒ่าที่บ้านเกิด
เงิน 1,000 บาท ที่เก็บหอมรอมริบจากการนำข้าวสารไปขาย ถูกนำไปทำ “ป้ายไวนิล” ชื่อ คณะหมูป่าวาทะศิลป์ ป้ายราคาถูกนี้คือสัญลักษณ์แห่งการต่อสู้ พวกเขาต้องการตะโกนบอกโลกว่าพวกเขาคือ “ศิลปิน” ไม่ใช่รถรับซื้อของเก่าหรือรถซ่อมพัดลม พวกเขามีคุณค่าและมีศักดิ์ศรี แต่ทำไมสังคมที่เจริญแล้ว จึงปล่อยให้คนที่มีคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรมต้องดิ้นรนถึงขีดสุดเพียงเพราะความเหลื่อมล้ำทางโครงสร้าง ปล่อยให้คนไม่มีแม้แต่ผืนดินซุกหัวนอนต้องมาเร่ร่อนแลกข้าวสารเพื่อประทังชีวิต ?
ข้าวสารหนึ่งกำมือจากชาวบ้านผู้ยากไร้มีคุณค่าและหล่อเลี้ยงชีวิตศิลปินได้จริงยิ่งกว่าโครงการวัฒนธรรมหลักล้านที่รัฐบาลจัดขึ้นเพื่อถ่ายรูปแล้วทิ้งขว้าง
มายาคติแห่ง “ซอฟต์พาวเวอร์” และการขูดรีดทางวัฒนธรรม
ตัดภาพกลับมาที่เมืองหลวง ภาครัฐกำลังพร่ำพูดถึงคำว่า Soft Power ทุ่มงบประมาณมหาศาลจัดงานอีเวนต์ใหญ่โต มีการจ้างคณะหมอลำวงใหญ่ระดับร้อยล้านมาแสดงเพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจ ภาพที่ออกสื่อช่างงดงามและเต็มไปด้วยความภาคภูมิใจในรากเหง้าของชาติ
แต่ความจริงที่น่ากระดากอาย คือรัฐกำลังทำตัวเป็นเพียงนายหน้า ที่ฉกฉวยเอาความสวยงามของวัฒนธรรมมาผลิตซ้ำเพื่อสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ โดยละทิ้งผู้เป็นรากฐานที่แท้จริงไว้เบื้องหลัง นโยบายแบบ “บนลงล่าง” ที่เน้นการจัดอีเวนต์ระยะสั้น เป็นเพียงการให้ยาชาชั่วคราว เมื่อไฟแสงสีบนเวทีระดับประเทศดับลง ศิลปินพื้นบ้านที่ไร้ที่ดินทำกินก็ต้องกลับไปเผชิญความยากจน และต้องเข็นรถออกไปขอข้าวชาวบ้านกินตามเดิม นี่คือการขูดรีดทางวัฒนธรรมที่โหดร้ายที่สุดเพราะสังคมได้เสพความสุขจากหยาดเหงื่อของพวกเขาแต่กลับปิดตาเมินเฉยต่อความเหลื่อมล้ำที่บดขยี้ชีวิต
สวัสดิการที่หล่นหาย: คืนศักดิ์ศรีให้ความเป็นคน
ถึงเวลาที่เราต้องตั้งคำถามอย่างจริงจังว่า “รัฐสวัสดิการ” และ “ความยุติธรรมทางที่ดิน” หายไปไหนในสมการนี้ ? ความมั่นคงในชีวิตของมนุษย์คนหนึ่ง ไม่ควรต้องพึ่งพาเพียงน้ำใจหรือการบริจาคทาน การที่หญิงชราวัย 63 ปี อย่าง แก่นจันทร์ ทันแล้ว หรือ แม่นาง ต้องมาเดินเร่ร่อนเพราะเบี้ยยังชีพไม่พอใช้ และไม่มีที่ดินทำกินเป็นของตัวเอง คือความล้มเหลวอย่างสิ้นเชิงของการบริหารจัดการรัฐ น้ำเสียงของ แม่นาง สะท้อนความปวดร้าวของผู้สูงวัยที่ไร้สวัสดิการรองรับได้อย่างชัดเจน
“บางทีก็น้อยใจว่าทำไมอายุ 63 ปีแล้วก็ยังไม่หยุด เพื่อน ๆ เขาก็หยุดแต่ทำไมเราหยุดไม่ได้ ที่หยุดไม่ได้เพราะว่าเราชอบมันมาก ชีวิตข้างหน้าไม่แน่นอน แต่ใจเราก็สู้ สู้ไปเรื่อย ๆ จนกว่าเราจะไม่ไหว”
หากเราต้องการรักษาวัฒนธรรมพื้นบ้านอย่างยั่งยืน เราต้องเปลี่ยนจากการรักษา “สิ่งของ“ มาเป็นการรักษา “คน“ และแก้ปัญหาที่ต้นตอคือการกระจายทรัพยากรและที่ดินทำกิน ระบบสวัสดิการที่แท้จริงต้องครอบคลุมถึงบำนาญศิลปินพื้นบ้าน เพื่อให้ผู้สูงอายุได้พักผ่อนอย่างมีศักดิ์ศรี ต้องมีหลักประกันสุขภาพที่ดูแลศิลปินเร่ร่อน และต้องมีนโยบายกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น เพื่อให้ชุมชนสามารถบริหารจัดการทรัพยากร สร้างพื้นที่ปลอดภัย และจ้างงานศิลปินพื้นบ้านให้เป็นผู้ถ่ายทอดภูมิปัญญาสู่คนรุ่นใหม่ในโรงเรียน
บทส่งท้าย: ก่อนเสียงแคนจะสิ้นลม
ดึกสงัดแล้ว เสียงจิ้งหรีดเรไรขับขานประสานกับเสียงกรนเบา ๆ ภายในมุ้งเก่า ๆ ที่กางอยู่ใต้ศาลาวัด พรุ่งนี้เช้า บอย ทูลย์เล็ก และแม่นางจะต้องตื่นขึ้นมาทาแป้งชุบน้ำที่กัดกินผิวหน้า สวมชุดที่เต็มไปด้วยรอยปะชุน และผลักไสรถเข็นคันเก่าออกเดินทางต่อไปบนถนนสายฝุ่นแห่งชีวิต
น้ำตาของพวกเขาอาจแห้งเหือดไปแล้วด้วยความเหนื่อยล้า แต่ความเจ็บปวดจากการถูกทอดทิ้งและความเหลื่อมล้ำที่ไร้ทางออก ยังคงสลักลึกอยู่ในใจ
เราจะยังใจจดใจจ่อดื่มด่ำเสียงแคนและรอยยิ้มบนเวที โดยแกล้งทำเป็นมองไม่เห็นว่าเบื้องหลังความสุขนั้น คือหยาดเหงื่อและเศษข้าวสารก้นบาตรที่ต้องแลกมาด้วยลมหายใจรวยรินของเพื่อนมนุษย์อีกกี่ชีวิต ?
อย่าปล่อยให้วัฒนธรรมอันงดงามนี้ต้องดำรงอยู่ด้วยความอดอยาก อย่าปล่อยให้เสียงแคนต้องบอดใบ้ และอย่าปล่อยให้คำว่า “รากเหง้า” เป็นเพียงคำสวยหรูที่รัฐใช้ประดับความภูมิใจ บนซากปรักหักพังของชีวิตคนที่ไม่มีแม้แต่แผ่นดินจะยืน
หมอลำขอข้าว เดินทางเร่ร่อน ขอที่นอน ขอน้ำใจเลี้ยงชีวิต ไม่ยึดติดกับอดีตที่เคยรุ่งโรจน์ ยอมรับความเปลี่ยนแปลง ปล่อยวางตัวตน แต่เคารพ บูชาศักดิ์ศรีของศิลปะหมอลำ
ในวันที่โลกใบเดิมหมุนไปอย่างไร้เยื่อใย ศิลปินพื้นบ้าน กลุ่มเล็ก ๆ คนเล็ก ๆ ยังคงถูกทิ้งไว้ข้างหลัง ในที่ที่ไกลเกินกว่าแสงสวัสดิการใดจะส่องถึง
พวกเขาไม่ได้ขอให้ใครมาสงเคราะห์ เพียงแต่อย่างน้อยที่สุด ในฐานะเพื่อนมนุษย์ร่วมผืนแผ่นดินเดียวกัน คุณช่วยมองเห็นพวกเขาก่อนที่เสียงสุดท้ายจะดับลงได้ไหม ?
จิตวิญญาณศิลปะหมอลำขอข้าวอยู่ตรงนี้ ตรงที่ข้างถนนหน้าบ้านของชาวอีสานทุกคน และบางทีมันอาจกำลังรอวันตายอย่างเงียบงัน ท่ามกลางความเพิกเฉยของเราทุกคน
