สภาฯ ถก ร่าง พ.ร.บ.คุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว นักวิชาการ ชี้ กฎหมายเดิม ขาดเครื่องมือที่ทันสมัย เน้นไกล่เกลี่ยมากเกินไป หวังให้กฎหมายฉบับภาคประชาชน เป็นก้าวสำคัญสู่การสร้างสังคมที่ปลอดภัย คืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ให้กับผู้ถูกกระทำความรุนแรง
เมื่อวันที่ 17 ก.ย. 2569 สภาผู้แทนราษฎร ร่วมอภิปราย ร่างพระราชบัญญัติคุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว พ.ศ. … (ฉบับภาคประชาชน) ที่จัดทำขึ้นโดย เครือข่ายต่อต้านความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศประเทศไทย ประกอบด้วยองค์กรภาคประชาสังคมอีก 15 องค์กร หลังจากได้รับเสียงจากผู้มีสิทธิตั้งร่วมลงชื่อสนับสนุนมากถึง 23,989 คน และร่างพระราชบัญญัติคุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว พ.ศ. … ที่นำเสนอโดย ศาสตราจารย์ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ และคณะ
แม้ที่ผ่านมาประเทศไทยจะมีกฎหมายคุ้มครองผู้ถูกกระทำความรุนแรงในครอบครัวมาตั้งแต่ ปี 2550 แต่กฎหมายดังกล่าวก็ยังมีช่องโหว่บางอย่างและไม่เป็นไปตามมาตรฐานสากล ที่ทำให้ผู้ถูกกระทำยังไม่ได้รับความเป็นธรรม ในขณะที่คดีความรุนแรงในครอบครัวก็ยังมีอย่างต่อเนื่อง
วราภรณ์ แช่มสนิท เลขาธิการสมาคมเพศวิถีศึกษา และตัวแทนเครือข่ายต่อต้านความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศประเทศไทย ระบุช่วงหนึ่งในการอภิปรายว่า คณะกรรมการ CEDAW แห่งสหประชาชาติได้ตั้งข้อสังเกตต่อรายงานฉบับที่ 8 ของประเทศไทยในปี 2568 และพบว่า ผู้หญิงและผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัวในประเทศไทย ยังต้องเผชิญกับอุปสรรคในการเข้าถึงความยุติธรรม เนื่องจากประเทศไทยพึ่งพิงกระบวนการไกล่เกลี่ยเป็นหลัก
ข้อมูลจากสถิติสายด่วน 1300 กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ระบุว่า ในปีงบประมาณ 2568 เกิดเหตุความรุนแรงภายในครอบครัวมากถึง 69% ทั้งหมด 2,662 กรณี (2,904 ราย) สัดส่วนเพศที่ถูกกระทำคิดเป็นเพศหญิง 76% เพศชาย 24% ในขณะที่ความรุนแรงภายนอกครอบครัวมีอยู่ 31% นอกจากนี้ยังพบว่าการเกิดเหตุความรุนแรงในครอบครัวมักพบในกลุ่มอายุวัยทำงาน เหตุการณ์ที่พบมากที่สุดได้แก่ ถูกทำร้ายร่างกาย ตามด้วยถูกล่วงละเมิดทางเพศ และถูกกระทำอนาจาร
“ร่าง พ.ร.บ.ฉบับนี้ จึงเป็นการส่งเสียงแทนกลุ่มผู้อยู่ในวงจรความรุนแรงว่า พวกเขาจะไม่ต้องโดดเดี่ยวอีกต่อไป อีกทั้งยังมีเป้าหมายเพื่อให้ความปลอดภัยและความยุติธรรมกับผู้ที่ถูกกระทำความรุนแรง มากกว่าที่เน้นการรักษา สถาบันครอบครัว ตามแนวคิดของกฎหมายเดิม”
วราภรณ์ แช่มสนิท
นิยาม “ความรุนแรงในครอบครัว” ในร่างภาคประชาชน หมายถึง การกระทำของบุคคลในครอบครัวต่อบุคคลในครอบครัว ที่เป็นการใช้ความรุนแรงต่อร่างกาย จิตใจ สุขภาพ หรือทางเพศ ที่หมายรวมถึงการใช้กำลังประทุษร้าย การกระทำความผิดทางเพศ การข่มขืนใจ การขู่เข็ญด้วยประการใดๆ การทำให้ปราศจากเสรีภาพ ดูหมิ่นเหยียดหยาม รวมไปถึงการใช้อำนาจและอิทธิพลบังคับโดยมิชอบ เป็นต้น
The Active สรุปสาระสำคัญของ ร่าง พ.ร.บ.คุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว พ.ศ. …. (ฉบับภาคประชาชน) ประกอบไปด้วย
ขยายนิยามบุคคลในครอบครัว – เพิ่มนิยามบุคคลในครอบครัวให้ครอบคลุมไปถึงความสัมพันธ์แบบคู่รักโดยไม่จำกัดเพศและไม่จำกัดการพักอาศัย ไม่ว่าจะอยู่ใต้ชายคาเดียวกันหรือครัวเรือนเดียวกัน เนื่องจากที่ผ่านมามีการทำร้ายระหว่างคู่รัก 1 ใน 4 ของความรุนแรงในครอบครัวทั้งหมดที่เกิดขึ้นในประเทศไทย
ให้ความสำคัญกับผู้ถูกกระทำ – ร่างจากภาคประชาชนยึดความสำคัญสวัสดิภาพและความเป็นธรรมของผู้ถูกกระทำเป็นหลัก และพยายามทำให้ตลอดการอยู่ในกระบวนการกฎหมาย ผู้ถูกกระทำจะต้องได้รับการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ไม่ถูกเลือกปฏิบัติ
กำหนดให้มี “ผู้จัดการรายกรณี” และ เจ้าหน้าที่สหวิชาชีพ – ในกฎหมายเดิมไม่ได้ระบุการทำงานของผู้จัดการายกรณีเอาไว้ ซึ่งถือเป็นกลไกสำคัญในการช่วยเหลือผู้ถูกกระทำความรุนแรง ร่างภาคประชาชนจึงเสนอให้มีการวางตำแหน่งผู้จัดการรายกรณีไว้อย่างชัดเจน โดยผู้จัดการรายกรณีมีหน้าที่วางแผนปัญหาแบบรายกรณีภายใน 72 ชั่วโมงตั้งแต่รับแจ้งแหตุ ประสานงานไปยังแต่ละหน่วยวิชาชีพที่เกี่ยวข้องในกรณีนั้น ๆ เพื่อนำไปสู่การแก้ไขปัญหาได้ถูกจุดและยั่งยืน
ขยายขอบเขตนิยามความรุนแรง – เพื่อให้ครอบคลุมทุกรูปแบบของความรุนแรง ร่างจากภาคประชาชนจึงปรับนิยามความรุนแรงให้สอดคล้องกับลักษะความผิดในประมวลกฎหมายอาญา รวมถึงครอบคลุมการกระทำความรุนแรงไม่ซึ่งหน้า เช่น การใช้อิทธิพลควบคุมโดยมิชอบ ให้ถือเป็นความรุนแรงในครอบครัวด้วย
ผู้กระทำต้องรับผิดชอบตามกฎหมายอาญา – ร่างที่นำเสนอโดยภาคประชาชนเสนอให้พิจารณาความรุนแรงว่าตรงกับลักษณะความผิดประมวลกฎหมายอาญา แทนที่จะพิจารณาความผิดเฉพาะเจาะจงแค่ใน พ.ร.บ. คุ้มครองความรุนแรงในครอบครัวตามฉบับเดิม เนื่องจากการกระทำความรุนแรงในครอบครัวในปัจจุบันมีรูปแบบที่หลากหลายมากขึ้น เช่น การควบคุมบังคับ การระบุลักษณะเฉพาะเจาะจงอาจทำให้การกระทำความรุนแรงในบางรูปแบบจะไม่เข้าข่ายตาม พ.ร.บ. เดิมที่ใช้อยู่
การยอมความต้องมีมาตรการคุ้มครองผู้ถูกกระทำ – กำหนดให้มีการจดบันทึกข้อตกลงเป็นหลักฐานก่อนการยอมความ เปิดโอกาสให้นักวิชาชีพมีส่วนร่วมในการพิจารณารายละเอียดและข้อกำหนดต่าง ๆ โดยมุ่งเน้นไปที่การคุ้มครองความปลอดภัยของผู้ถูกกระทำเป็นหลัก
ขณะเดียวกันร่างพระราชบัญญัติคุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว พ.ศ. …. ที่นำเสนอโดย ศาสตราจารย์ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ และคณะ ก็ถูกหยิบมาอภิปรายในครั้งนี้ด้วยเช่นเดียวกัน
ถึงแม้ในรายละเอียดของตัวบทกฎหมายจะมีความคล้ายกันในบางส่วน เช่น การจัดให้มีผู้จัดการรายกรณีภายใน 72 ชั่วโมง จัดตั้งคณะทำงานสหวิชาชีพ การทำความเข้าใจมิติความรุนแรงทั้งทางตรงและทางอ้อม โดยเฉพาะด้านการใช้อำนาจหรืออิทธิพลควบคุมด้านเศรษฐกิจของอีกฝ่าย การละเว้นการไกล่เกลี่ยในบางกรณีเท่านั้น
ทั้งนี้มีบางประเด็นที่ทำให้ร่างนี้แตกต่างจากร่างภาคประชาชน ไม่ว่าจะเป็น ร่างที่นำเสนอโดยศ.ดร.ยศชนันให้ความหมายของความรุนแรงในครอบครัวนั้นถูกกำหนดให้เป็นร่างการเงิน ครอบคลุมไปกับความรุนแรงทางเศรษฐกิจ โดยกำหนดนิยามความรุนแรงทางเศรษฐกิจไว้อย่างตรงตัวว่าเป็น การกระทำที่บุคคลหนึ่งใช้อำนาจเหนือกว่ากระทำต่ออีกบุคคลหนึ่งที่อายุ 15 ปีขึ้นไปเพื่อเป็นการควบคุม จำกัดสิทธิ และขัดขวางไม่ให้ผู้ถูกกระทำได้ใช้ประโยชน์หรือรักษาทรัพย์สิน
และร่างที่นำเสนอโดยศ.ดร.ยศชนัน นิยามบุคคลในครอบครัวที่หมายถึงผู้ที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกันในครอบครัวเป็นหลัก ทั้งสมรสและไม่ได้สมรส แต่ยังมีความคลุมเครือในประเด็นความสัมพันธ์แบบคู่รัก
“เรากำลังเปลี่ยนผ่านเรื่องกฎหมายให้ทันสมัยยิ่งขึ้นรองรับการเปลี่ยนแปลงของโลก ทำให้ประเทศอื่นที่เข้ามาลงทุนในประเทศไทยมีความเชื่อถือในประเทศไทย จากแนวคิดเดิมที่เรามองว่าเรื่องแบบนี้เป็นเรื่องส่วนตัวในครอบครัว ความจริงแล้วเรื่องนี้คือวิกฤตของเศรษฐกิจและสังคม”
ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์
ปัญหาความรุนแรงในครอบครัวไม่ใช่เรื่องส่วนตัวอีกต่อไป หากแต่เป็นปัญหาของทั้งสังคมที่ทุกคนควรหาทางออกร่วมกัน การมีกฎหมายที่ครอบคลุมความรุนแรงทั้งนอกบ้านและในบ้าน จะเป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้สังคมเข้าใกล้ความปลอดภัยและไม่มีใครต้องตกเป็นเหยื่ออีกต่อไป
