ปธ.อนุฯ ศึกษามลพิษทางน้ำข้ามแดน ชี้ รัฐไร้มาตรการจัดการแร่และสารเคมีต้นทาง เสนอ 4 แนวทางกำหนดพื้นที่เสี่ยงปนเปื้อนในภาคเกษตร ด้าน รัฐบาล เร่งหาแหล่งน้ำสำรอง “ยศชนัน” หารือเมียนมา เสนอเปิดทางให้ไทยเข้ากำจัดสารพิษต้นทาง
วันนี้ (18 พ.ย. 2569) ภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) จ.เชียงใหม่ พรรคประชาชน และประธานคณะอนุกรรมาธิการพิจารณาศึกษามลพิษทางน้ำข้ามแดน ให้สัมภาษณ์ The Active ภายหลังการประชุมคณะอนุกรรมาธิการฯ ว่า ขณะนี้ยังไม่มีความคืบหน้าในการแก้ไขปัญหาที่ต้นตอจากรัฐบาล ทั้งมาตรการทางการค้า การนำเข้าและส่งออกแร่ รวมถึงการควบคุมสารเคมีที่ใช้ในกิจการเหมืองแร่ โดยความคืบหน้าที่เกิดขึ้นยังจำกัดอยู่เพียงการตรวจวัดคุณภาพน้ำเท่านั้น
ส่วนกรณีที่ สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ไปหารือกับ มิน อ่อง หล่าย เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา ภัทรพงษ์ ระบุว่า เป็นเพียงการขอให้เร่งรัดการทำงานของคณะทำงานระหว่างไทยกับเมียนมา โดยยังไม่มีการหารือประเด็นมลพิษข้ามแดนอย่างชัดเจน มีเพียงการพูดถึงร่างบันทึกความเข้าใจ (MOU) ระหว่างมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงกับศูนย์วิจัยของจีน ซึ่งเข้ามาสนับสนุนการตรวจวัดคุณภาพน้ำ แต่ยังไม่มีการลงนาม
พร้อมแสดงความกังวลต่อร่าง MOU ดังกล่าว และขอให้กระทรวงการต่างประเทศเข้ามาตรวจสอบ โดยเฉพาะเงื่อนไขการเปิดเผยผลการตรวจวัดจากห้องปฏิบัติการ เนื่องจากกำหนดให้ต้องมีหนังสือยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรจากทั้งสองฝ่ายก่อน จึงจะสามารถเปิดเผยข้อมูลได้ ซึ่งภัทรพงษ์มองว่า เงื่อนไขดังกล่าวยังไม่ใช่จุดเริ่มต้นที่ดีของการสนับสนุนการตรวจวัด
อีกทั้งรัฐบาลไทยยังไม่ได้หารือกับจีนเกี่ยวกับการตรวจสอบเหมืองแร่ที่ดำเนินกิจการในเมียนมาและลาว รวมถึงแร่ที่ส่งไปยังประเทศจีน ซึ่งประเด็นดังกล่าวเป็นข้อกังวลที่คณะอนุกรรมาธิการฯ เรียกร้องมาโดยตลอด คือ การแก้ไขปัญหาที่ต้นตอ แต่จนถึงขณะนี้ยังไม่เห็นการทำงานเชิงรุกจากรัฐบาลไทยอย่างจริงจัง
สำหรับข้อเสนอหลังการประชุม ภัทรพงษ์ ระบุว่า สิ่งแรกที่คณะอนุกรรมาธิการฯ ยื่นให้กระทรวงการต่างประเทศ คือการนำบันทึกข้อความ (Memorandum) ที่พรรคประชาชนเคยยื่นต่อรัฐบาลจีนผ่านเอกอัครราชทูตจีนประจำประเทศไทย ไปใช้เป็นข้อมูลประกอบการเจรจา เนื่องจากบันทึกดังกล่าวมีผลการตรวจสอบที่ชัดเจน มีข้อมูลยืนยันและระบุที่ตั้งของเหมืองได้ รวมถึงมีข้อเรียกร้องที่รัฐบาลจีนสามารถดำเนินการตามกฎหมายของประเทศตนเองได้
พร้อมเสนอว่า หากรัฐบาลไทยยังไม่สามารถดำเนินการเชิงรุกกับประเทศที่เกี่ยวข้องได้ อย่างน้อยก็ควรนำข้อเสนอที่พรรคประชาชนจัดทำไว้ไปใช้เป็นแนวทางในการเจรจาเชิงรุกต่อไป
“ต้องเลิกกลัวประเทศอื่นได้แล้ว เพราะตอนนี้ประเทศไทยเราเอง ประชาชนของเราเอง ต้องอยู่กับสารพิษที่ไม่ได้อยู่เพียงแค่ในน้ำแต่อยู่ในข้าว อยู่ในร่างกายของเราแล้ว อันนี้ก็เป็นข้อเสนอโดยเร่งด่วน ให้กับกระทรวงการต่างประเทศได้ดำเนินการ”
นอกจากนี้ ยังเสนอให้มีการทำงานในส่วนของฝ่ายความมั่นคง โดยมองว่า ฝ่ายความมั่นคง ต้องมีบทบาทตรงนี้อย่างชัดเจนมากขึ้น ตามกลไกการทำงานของรัฐบาล แต่กลับพบว่าไม่ได้หยิบประเด็นตรงนี้ไปพูดคุย ฉะนั้นจึงเห็นว่าประเทศไทยควรจะหยิบไปพูดคุยในการเจรจา ต้องเดินไปทั้งสองทาง ทั้งเรื่องของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และทางฝ่ายความมั่นคง
เสนอ 4 แนวทาง ปกป้องพื้นที่แหล่งน้ำ การเกษตร และระบบผลิตอาหาร
นอกจากการผลักดันให้รัฐบาลแก้ไขปัญหามลพิษข้ามแดนที่ต้นตอแล้ว อีกประเด็นเร่งด่วนที่ภัทรพงษ์ให้ความสำคัญ คือความเสี่ยงจากสารปนเปื้อนในห่วงโซ่อาหาร โดยเฉพาะผลผลิตทางการเกษตรในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากแหล่งน้ำ
โดยก่อนหน้านี้เขาได้เสนอให้กำหนดพื้นที่เสี่ยงที่อาจได้รับผลกระทบจากการใช้น้ำเพื่อการเกษตร โดยกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ในจังหวัดเชียงรายแจ้งว่า จะนำเสนอแผนรับมือเรื่องนี้ต่อรองปลัดกระทรวงเกษตรฯ ในวันพรุ่งนี้ (19 พ.ย. 2569)
อย่างไรก็ตาม ภัทรพงษ์ เห็นว่า การกำหนดพื้นที่เสี่ยงเฉพาะพื้นที่ใกล้แหล่งน้ำในระยะไม่เกิน 200 เมตร และพื้นที่ห่างจากแหล่งน้ำไม่เกิน 500 เมตร ยังไม่ครอบคลุมเพียงพอ จึงเสนอให้พิจารณาพื้นที่เพิ่มเติม 4 กลุ่ม ได้แก่
- พื้นที่เกษตรที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมเป็นประจำ เนื่องจากอาจได้รับผลกระทบจากน้ำที่ปนเปื้อน
- พื้นที่เกษตรที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมในปี 2567 ซึ่งมีโคลนจำนวนมาก และภัทรพงษ์ระบุว่าโคลนที่ตกค้างในพื้นที่เกษตรเป็นโคลนปนเปื้อนเช่นกัน
- พื้นที่เกษตรริมแม่น้ำโขง เนื่องจากเมื่อระดับน้ำลดลง พื้นที่ดินตรงนั้นชาวบ้านจะใช้เป็นพื้นที่ในการทำการเกษตร ปลูกผัก โดยมองว่าพื้นที่เหล่านี้ก็สำคัญเช่นกัน
- พื้นที่ควบคุม ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ไม่ได้ใช้น้ำจากแหล่งน้ำดังกล่าวและไม่ได้รับผลกระทบจากการปนเปื้อน เพื่อนำมาใช้เปรียบเทียบผลการตรวจสอบ
ภัทรพงษ์ ระบุว่า ข้อเสนอทั้งหมดต้องการให้กระทรวงเกษตรฯ นำไปพิจารณาบรรจุในแผนการทำงานอย่างเร่งด่วน โดยมองว่ามาตรการระยะสั้นเหล่านี้สามารถดำเนินการได้ทันที เพราะหากล่าช้าอาจทำให้เกษตรกรถูกเหมารวมว่าเป็นผู้ผลิตสินค้าที่ปนเปื้อนทั้งหมด ขณะที่ผู้บริโภคก็ไม่สามารถทราบได้ว่าผลผลิตที่ออกสู่ตลาดมีการปนเปื้อนหรือไม่ เพื่อให้ผลกระทบตกไปอยู่ที่ทั้งคนกินและเกษตรกร
เขาย้ำอีกว่า รัฐบาลไทยจำเป็นต้องจัดทำแผนที่พื้นที่เสี่ยงให้ชัดเจน หากตรวจพบพื้นที่ที่มีค่าสารพิษเกินเกณฑ์ ต้องมีมาตรการเยียวยาเกษตรกร และป้องกันไม่ให้ผลผลิตจากพื้นที่ดังกล่าวออกสู่ตลาด เพื่อสร้างความมั่นใจให้ผู้บริโภคทั้งในประเทศและต่างประเทศ โดยเห็นว่านี่เป็นสิ่งที่รัฐบาลยังขาดและเป็นข้อเรียกร้องที่ย้ำมาโดยตลอด
รองนายกฯ หารือเมียนมา เสนอเปิดทางให้ไทยช่วยกำจัดสารพิษต้นทาง
ขณะที่ระหว่างการประชุมสุดยอดอาเซียน-อินเดีย ครั้งที่ 23 ณ ศูนย์การประชุม PICC กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ซึ่งเดินทางร่วมกับคณะรัฐบาลไทย ได้หารือกับผู้แทนระดับสูงของเมียนมาเกี่ยวกับสถานการณ์สารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำสายและแม่น้ำกก จ.เชียงราย พร้อมเสนอให้รัฐบาลเมียนมาเปิดทางให้ไทยเข้าไปช่วยเหลือการกำจัดสารพิษในพื้นที่อย่างเต็มรูปแบบ โดยพร้อมสนับสนุนองค์ความรู้ บุคลากรผู้เชี่ยวชาญ และเทคโนโลยีที่ไทยมีอยู่
ด้านกระทรวง อว. เสนอ 4 มาตรการเร่งด่วนเพื่อรับมือปัญหา ได้แก่
- ขยายระบบกรองและบำบัดน้ำสะอาด โดยนำระบบที่ผ่านการใช้งานในพื้นที่นำร่อง ต.ท่าตอน จ.เชียงใหม่ และ อ.เมือง จ.เชียงราย ไปติดตั้งเพิ่มเติมในหมู่บ้านที่ได้รับผลกระทบ
- แจกชุดตรวจสารหนูแบบพกพา จากนาโนเทค ให้ประชาชนและเกษตรกรใช้ตรวจสอบน้ำอุปโภคบริโภค น้ำเพื่อการเกษตร ดิน และผลผลิตทางการเกษตร เพื่อให้สามารถเฝ้าระวังการปนเปื้อนได้ด้วยตนเอง
- สร้างฝายชะลอน้ำ เพื่อดักจับตะกอนที่อาจมีสารพิษปนเปื้อน
- จัดทำแผนที่พื้นที่เสี่ยงและตรวจสอบแหล่งกำเนิดสารพิษ โดยระบุพิกัดพื้นที่ปนเปื้อนเพื่อใช้แจ้งเตือนประชาชน พร้อมนำตัวอย่างน้ำและตะกอนไปวิเคราะห์ด้วยเทคนิคไอโซโทปในห้องปฏิบัติการขั้นสูงของสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนฯ เพื่อระบุแหล่งที่มาของสารปนเปื้อนและใช้เป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ในการเจรจาแก้ไขปัญหาที่ต้นทาง
สำหรับสถานการณ์ในพื้นที่ อ.แม่สาย จ.เชียงราย และชุมชนใกล้เคียง ยังคงประสบปัญหาขาดแคลนแหล่งน้ำดิบสะอาดสำหรับผลิตน้ำประปา หลังตรวจพบการปนเปื้อนโลหะหนักในแหล่งน้ำ โดยเฉพาะแม่น้ำสายที่มีความขุ่นและพบสารหนูในระดับสูง จนต้องหยุดผลิตและจ่ายน้ำประปา กระทบประชาชนกว่า 23,000 ครัวเรือน ใน 14 หมู่บ้าน
ด้านกระทรวงมหาดไทยเร่งจัดหาแหล่งน้ำสำรองเพื่อบรรเทาความเดือดร้อน ขณะเดียวกันเตรียมแก้ไขปัญหาในระยะกลางและระยะยาว โดยสำรวจแหล่งน้ำสะอาดในพื้นที่อำเภอชายแดน ทั้ง อ.เชียงแสน อ.เชียงของ และ อ.เมืองเชียงราย รวมถึงพิจารณาใช้แหล่งน้ำธรรมชาติ เช่น หนองน้ำพุและน้ำจากขุนน้ำนางนอน ตลอดจนแหล่งน้ำบาดาลเดิมหรือการเจาะบ่อเพิ่มเติม ระหว่างรอการจัดหาแหล่งน้ำจาก อ.แม่จัน
ขณะที่ สุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ สั่งการให้กรมการข้าว กรมประมง และกรมปศุสัตว์ เร่งตรวจสอบผลกระทบจากสารปนเปื้อนต่อห่วงโซ่อุปทานอาหาร ทั้งผลผลิตทางการเกษตรที่จำหน่ายในประเทศและส่งออกต่างประเทศ พร้อมรายงานผลเบื้องต้นภายในสัปดาห์นี้
ทั้งนี้ กระทรวงเกษตรฯ ระบุว่า ผลการตรวจสอบก่อนหน้านี้ยังไม่พบผลกระทบต่อผลผลิตทางการเกษตร แต่ยังต้องรอผลการตรวจสอบรอบใหม่เพื่อยืนยันสถานการณ์ให้ชัดเจน
