ให้ 5 เต็ม 100 แก้มลพิษข้ามแดน ฝ่ายค้าน จี้ รัฐบาลเร่งวางกรอบให้ชัดก่อนเจรจา JWG 25 พ.ย. นี้

‘สส.ภัทรพงษ์’ แนะใช้การทูต–กฎหมายคุมห่วงโซ่แร่ ย้ำ เจรจาคณะทำงานร่วมไทย–เมียนมา ต้องไม่หยุดแค่ตรวจคุณภาพน้ำ แต่ต้องนำไปสู่การจัดทำแผนตรวจสอบเหมือง และมีมาตรการหยุดการปล่อยมลพิษที่แหล่งกำเนิด ‘รัฐบาล’ เตรียมประกาศควบคุมมลพิษแม่น้ำกก มอบ ‘สุชาติ-ยศชนัน’ เดินหน้าเจาะบาดาล หาแหล่งน้ำ ตรวจคุณภาพน้ำเชิงรุก นำร่องฝายดักตะกอนแม่สาย 18 เดือน แก้วิกฤต

สถานการณ์มลพิษในแม่น้ำบริเวณภาคเหนือของไทย รุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอด 2 ปีที่ผ่านมา แม้มีความคืบหน้าจากการเจรจาร่วม คณะทำงานร่วมไทย–เมียนมา (Joint Working Group: JWG) เพื่อแก้ปัญหามลพิษข้ามแดนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย แต่การเจรจาตามกรอบนี้ เน้นไปที่การตรวจสอบคุณภาพน้ำและจัดทำแผนปฏิบัติงาน (Action plan) ร่วมกัน โดยฝ่ายค้านมองว่าแค่ร่วมกันตรวจสภาพน้ำยังไม่เพียงพอ แนะรัฐบาลเร่งประชุมหารือภายในประเทศ ก่อนนำข้อสรุปไปเจรจากับเมียนมา เพื่อให้ไทยได้รับประโยชน์มากที่สุด

ล่าสุด รัฐบาลเตรียมประกาศเขตควบคุมมลพิษแม่น้ำกก 150 กิโลเมตร โดยเปิดให้ประชาชนร่วมกำหนดแผนแก้สารพิษ ตรวจน้ำ–ดิน–พืชผล เพื่อดูแลสุขภาพและรายได้เกษตรกร โดยนายกรัฐมนตรีมอบหมาย สุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) เร่งเจาะบาดาล 24 จุด ทำแผนที่พื้นที่ปนเปื้อน ตรวจคุณภาพน้ำเชิงรุก แก้วิกฤตแม่น้ำกก

นอกจากนี้ รัฐบาล โดย กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เสนอ “ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ” ซึ่งเป็นนวัตกรรมที่ออกแบบมาเพื่อดักตะกอนละเอียดที่เป็นตัวพาสารหนูโดยเฉพาะ เตรียมนำร่องในพื้นที่แม่สายเป็นเวลา 18 เดือน เพื่อช่วยลดสารหนูที่ไหลลงพื้นที่เกษตรและสร้างความมั่นใจให้ประชาชนในพื้นที่

ด้าน ภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ สส.เชียงใหม่ พรรคประชาชน ในฐานะประธานคณะอนุกรรมาธิการพิจารณาศึกษามลพิษทางน้ำข้ามแดน เปิดเผยกับ The Active  โดยระบุว่า การประชุมคณะทำงานร่วมไทย–เมียนมา หรือ JWG ในวันที่ 25 พ.ย. ที่จะถึงนี้ ฝ่ายเมียนมาเตรียมการของตนเองแล้ว ขณะที่ไทยยังไม่มีความพร้อมด้านข้อมูลและข้อเสนอ หากเดินหน้าการเจรจาโดยไม่มีการเตรียมการร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ก็ยากที่จะทำให้การประชุมเกิดผล และนำไปสู่การแก้ไขปัญหาได้จริง

กรอบการประชุมรอบนี้ จึงไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการกำหนดจุดตรวจคุณภาพน้ำร่วมกัน เพราะตามกรอบที่มีอยู่ แต่ละประเทศยังเป็นผู้ตรวจน้ำของตนเอง และยังมีคำถามเกี่ยวกับมาตรฐาน และความน่าเชื่อถือของผลตรวจ เสนอให้ใช้ช่องทางจัดทำแผนปฏิบัติการร่วม 3 ปี ขยายขอบเขตการดำเนินงานให้ครอบคลุมการตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษ การตรวจสอบเหมืองต้นน้ำ และมาตรการบำบัดก่อนปล่อยน้ำลงสู่แม่น้ำ

พร้อมเสนอให้รัฐบาลไทยเรียกร้องให้เมียนมาตรวจสอบเหมืองในพื้นที่ที่รัฐบาลเมียนมามีอำนาจเข้าถึง ไม่ใช่มองว่าพื้นที่เหมืองทั้งหมดอยู่ภายใต้การควบคุมของกลุ่มว้า รัฐบาลไทย ต้องเปลี่ยนจากการเจรจาเพื่อติดตามสถานการณ์ไปสู่การเจรจาที่กำหนดมาตรการแก้ปัญหา และผู้รับผิดชอบอย่างชัดเจน

ให้ 5 เต็ม 100 ประเมินรัฐบาลแก้ปัญหาล่าช้า แนะ เจรจาต้องครอบคลุม “ไทย เมียนมา ลาว จีน”

สส. ภัทรพงษ์ วิจารณ์การทำงานของรัฐบาล หากประเมินเต็ม 100 คะแนน จะให้เพียง 5 คะแนน โดยคะแนนที่ให้เป็นความพยายามของข้าราชการประจำ ซึ่งทำงานภายใต้ข้อจำกัดด้านงบประมาณและการสนับสนุน รัฐบาลยังไม่มีการขับเคลื่อนแก้ปัญหาที่ต้นตออย่างเป็นรูปธรรม ขาดการประชุมบูรณาการระหว่างหน่วยงาน และไม่มีฐานข้อมูลกลางที่ประชาชนเข้าถึงได้ง่าย

ส่วนความร่วมมือกับเมียนมาที่เกิดขึ้นยังเน้นการตรวจคุณภาพน้ำ มากกว่าการจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษ และมีข้อจำกัดเรื่องการเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะ ตั้งข้อสังเกตว่า รัฐบาลไทยยังไม่ได้ใช้ข้อมูลและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์อย่างเต็มที่ในการเจรจากับต่างประเทศ โดยเฉพาะจีน ซึ่งเป็นประเทศปลายทางของแร่จากพื้นที่เหมืองบางแห่ง

นอกจากนี้ฝ่ายค้าน ยังมีข้อสังเกตว่า การแก้ปัญหามลพิษข้ามแดนไม่สามารถเจรจากับเมียนมาเพียงประเทศเดียว เพราะเกี่ยวข้องกับห่วงโซ่การผลิต และการค้าแร่ที่มีจีนเป็นประเทศปลายทางสำคัญ จึงเสนอให้รัฐบาลไทยหารือกับจีน เพื่อให้ตรวจสอบผู้ประกอบการสัญชาติจีน และใช้กฎหมายของจีนกำกับห่วงโซ่อุปทานแร่

ขณะเดียวกัน ปัญหามลพิษในแม่น้ำโขงฝั่งภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ยังเชื่อมโยงกับพื้นที่ต้นน้ำในลาว ทำให้การเจรจาจำเป็นต้องครอบคลุมทั้งไทย เมียนมา ลาว และจีน การเจรจาต้องมีข้อมูลวิทยาศาสตร์ที่หนักแน่น ไม่ใช่เพียงผลตรวจน้ำรายครั้ง แต่ควรรวมถึงข้อมูลการสะสมสารพิษในร่างกายประชาชน ผลกระทบต่อระบบนิเวศ และแนวโน้มความเสี่ยงในอนาคต

มลพิษน้ำปนเปื้อน ลุกลามเหนือ สู่ อีสาน ฐานข้อมูลเตือนภัยประชาชน ยังไม่มีความพร้อม

ภัทรพงษ์ ยังเปิดเผยถึงความเปลี่ยนแปลงในพื้นที่แม่น้ำสายและแม่น้ำกกว่า เมื่อ 5 ปีที่แล้ว ชาวประมง ยังสามารถจับปลาได้ตามปกติ แต่ปัจจุบันการหาปลาในแหล่งน้ำดังกล่าวแทบเป็นไปไม่ได้อีกต่อไป นอกจากนี้ปัญหาน้ำท่วมในปัจจุบันไม่ได้เป็นเพียงการท่วมแล้วขังตามธรรมชาติ แต่กลับมาพร้อมกับ “สารพิษและดินโคลนปนเปื้อนสารพิษ” ความเปลี่ยนแปลงนี้ส่งผลกระทบอย่างหนักต่อความมั่นใจในความปลอดภัยด้านอาหารของชาวบ้านในพื้นที่ 

“เราไปคุยกับคุณตาคุณยายในพื้นที่ เขาก็สะท้อนมาบอกว่า ตอนแรก ๆ เขากลัว แต่ตอนนี้เขาไม่รู้จะกลัวไปทำไมแล้ว เพราะเขาก็ไม่รู้อยู่ดีว่าที่เขากินมันปนเปื้อนหรือเปล่า ถ้าวันหนึ่งเขาจะเป็นมะเร็งเขาก็ต้องเป็นไป”

สิ่งนี้สะท้อนว่า ประชาชนยังไม่มีข้อมูลที่ชัดเจน ทั้งที่ขนาดและขอบเขตของปัญหาสารปนเปื้อนข้ามแดนครั้งนี้ถือว่าใหญ่กว่ากรณีลำห้วยคลิตี้หลายเท่า และกำลังลุกลามเข้าไปถึงห่วงโซ่อาหารบนจานอาหารของประชาชนอย่างกว้างขวาง ปัญหามลพิษไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแม่น้ำกก และแม่น้ำสาย แต่เริ่มมีความกังวลในพื้นที่ลุ่มน้ำโขงภาคตะวันออกเฉียงเหนือด้วย ผลตรวจที่พบสารหนูและตะกั่วในปลาในจังหวัดเลย รวมถึงการตรวจพบสารหนูอนินทรีย์ ในประชาชนบางพื้นที่ของจังหวัดเลย บึงกาฬ นครพนม และหนองคาย ซึ่งควรเร่งตรวจสอบและจัดทำแผนที่ความเสี่ยง เช่นเดียวกับภาคเหนือ

สส.ภัทรพงษ์ ยังระบุถึงการแสดงออกของฝ่ายบริหารที่ใช้วิธีการกินน้ำโชว์หรือล้างหน้าโชว์ เพื่อสร้างความเชื่อมั่น ถือเป็นการติดกับดักภาพจำการประชาสัมพันธ์ในอดีต สะท้อนถึงการขาดความรู้ ความเข้าใจเชิงโครงสร้าง และเป็นการหลบเลี่ยงการต่อสู้ด้วยข้อมูลหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ในระดับภูมิภาค รัฐบาลไทยไม่กล้าโต้แย้งผลการตรวจของประเทศจีนที่อ้างว่าน้ำไม่ปนเปื้อน ทั้งที่ควรนำข้อมูลทางการแพทย์ เช่น ผลตรวจเลือดชาวเชียงราย 322 คน ที่พบค่าสารหนูสะสมเพิ่มขึ้นถึง 50% ในเวลาเพียงหนึ่งปี ไปใช้เป็นหลักฐานต่อรองในการเจรจาข้ามแดน

“ถ้ารัฐบาลทำงานกันจริง ๆ รัฐบาลจะไม่ไปกิน ไม่ไปล้างหน้าแน่นอน เราจะพูดถึงเชิงโครงสร้าง เราจะพูดถึงการเจรจา เราจะพูดถึงขั้นตอนหรือข้อมูลที่เราจะเอาไปแย้งกับต่างประเทศมากกว่า…สิ่งที่เราต้องการเห็นคือการสู้เพื่อประชาชน ไม่ใช่การมากินน้ำหรือล้างหน้าที่เรารู้อยู่แล้วว่าน้ำตรงนั้นไม่ได้ปนเปื้อน”

จัดการเหมืองต้นน้ำมลพิษ คู่ขนาน ควบคุมนำเข้า-ส่งออกแร่

จากข้อมูลที่ คณะอนุกรรมาธิการพิจารณาศึกษามลพิษทางน้ำข้ามแดน รวบรวมและพบว่ามีจำนวนเหมืองจากประเทศเพื่อนบ้านเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดด ในช่วง 5 ปีที่ผ่านมา จำนวนเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำบางส่วนของลาวและเมียนมาเพิ่มขึ้นราว 500 แห่ง และคาดว่าความต้องการแร่ในตลาดโลกจะทำให้ความเสี่ยงเพิ่มขึ้น หากไม่มีระบบกำกับดูแลในระดับภูมิภาค 

หากไทยยังไม่มีมาตรการจัดการเหมืองต้นทาง และกำกับควบคุมเส้นทางแร่ ไทยอาจเป็นปลายทางรับมลพิษทางน้ำที่ต้องแบกรับภาระหนักขึ้นอย่างต่อเนื่อง ฝ่ายค้านจึงมีข้อเสนอ แนวทางจัดการมลพิษจากเหมืองในประเทศเพื่อนบ้าน 2 ระดับ คือ การตรวจสอบและปิดเหมืองที่กระทำผิด และ การจัดให้มีระบบบำบัด หรือ “ฝายดักตะกอน” บริเวณเหมือง ก่อนน้ำเสียไหลลงสู่แม่น้ำ

โดยเห็นว่า การสร้างฝายดักตะกอนในฝั่งประเทศไทยอาจไม่สามารถแก้ปัญหาได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะสารปนเปื้อนได้ไหลเข้าสู่แม่น้ำแล้ว อีกทั้งต้องใช้งบประมาณจำนวนมากและอาจก่อปัญหาการจัดการตะกอนพิษในประเทศตามมา จึงเสนอให้ไทยใช้ความร่วมมือทางวิชาการ เทคโนโลยี หรือพิจารณาสนับสนุนงบประมาณบางส่วน เพื่อช่วยให้เกิดระบบบำบัดที่แหล่งกำเนิดในเมียนมา โดยให้เหตุผลว่าอาจมีต้นทุนต่ำกว่าการสร้างระบบดักตะกอนจำนวนมากในฝั่งไทย

และในฐานะที่ไทยเป็นประเทศทางผ่านของแร่จากเมียนมาไปจีน จึงจำเป็นที่จะต้องเร่ง ออกกฎหมายลำดับรองภายใต้ พ.ร.บ.แร่ เพื่อกำหนดให้ผู้นำเข้าต้องแสดงข้อมูลตั้งแต่แหล่งกำเนิดแร่ วิธีจัดการมลพิษ กระบวนการแต่งแร่ ไปจนถึงประเทศปลายทาง

นอกจากนี้ ต้องกำหนดระบบรับรองถิ่นกำเนิดแร่ให้ชัดเจน โดยเฉพาะแร่จากพื้นที่ที่รัฐบาลเมียนมาไม่ได้ควบคุมโดยตรง เพื่อป้องกันการสวมแร่หรือการเปลี่ยนรูปแบบขนส่งเป็นสินค้าผ่านแดนเพื่อหลีกเลี่ยงกฎหมาย ข้อมูลห่วงโซ่แร่ จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการเจรจากับจีนและเมียนมา และควรถูกบรรจุไว้ในแผนปฏิบัติการร่วมระหว่างประเทศ

สรุปข้อเสนอแก้วิกฤต สั้น กลาง ยาว: จากมาตรการเร่งด่วน สู่ ยุทธศาสตร์ภูมิภาค

ข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์เพื่อแก้วิกฤตมลพิษข้ามแดน แบ่งออกเป็น 3 ระยะที่ต้องดำเนินการอย่างเป็นระบบ

มาตรการระยะสั้น ที่ต้องทำทันทีภายในสิ้นเดือน คือ การทำแผนที่เสี่ยงภัย หรือ Risk Map เพื่อจำแนกพื้นที่เสี่ยงสีแดง สีส้ม สีเหลือง ให้ประชาชนและเกษตรกรรับรู้ข้อมูลที่ถูกต้อง พร้อมทั้งจัดตั้งระบบสุ่มตรวจสารปนเปื้อนในผลผลิตข้าวนาปีและข้าวนาปรังก่อนออกสู่ตลาด หากพบสารพิษเกินเกณฑ์ให้ทำลายทั้งแปลง พร้อมจ่ายเงินเยียวยาเกษตรกร นอกจากนี้ต้องออกประกาศห้ามจับและบริโภคสัตว์หน้าดินในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำรวกอย่างเด็ดขาด รวมทั้งนำข้อมูลตรวจเลือดสารหนูไปใช้ขยายผลในแผนปฏิบัติการร่วม เพื่อกดดันให้เมียนมาตรวจสอบและสั่งปิดเหมืองที่ปล่อยสารพิษผิดกฎหมาย

มาตรการระยะกลาง คือการเปลี่ยนยุทธศาสตร์จากการสร้างฝายดักตะกอนในฝั่งไทย ซึ่งไม่มีประโยชน์และใช้งบประมาณมหาศาล หันไปใช้วิธีนำงบประมาณและความรู้ทางวิศวกรรมของไทยไปช่วยสร้างฝายดักตะกอนที่ปลายเหมืองในฝั่งเมียนมาก่อนไหลลงแม่น้ำหลัก ซึ่งใช้งบน้อยกว่าและกักเก็บสารพิษได้ตั้งแต่ต้นทาง พร้อมทั้งเร่งออกกฎหมายลำดับรองตาม พ.ร.บ.แร่ เพื่อบังคับให้ผู้นำเข้าแสดงเอกสารยืนยันถิ่นกำเนิดเหมืองแร่ ตรวจสอบห่วงโซ่อุปทาน และนำไปยันกับกฎหมายตรวจสอบห่วงโซ่อุปทานการนำเข้าแร่ของประเทศจีน เพื่อให้จีนบังคับใช้กฎหมายกับผู้ประกอบการของตนเอง

มาตรการระยะยาวหรือการยกระดับสู่ภูมิภาค คือการยกระดับการเจรจาเป็นเวที 4 ประเทศ ประกอบด้วย ไทย เมียนมา ลาว และจีน เพื่อร่วมกันจัดทำกรอบคุมเข้มการทำเหมืองแร่มากกว่า 500 แห่งตลอดแนวลุ่มน้ำข้ามพรมแดน 

“วันลอยกระทง รัฐบาลอาจไม่ต้องไปลอยที่ไหนแล้ว ไม่ต้องไปสร้างมลพิษให้แม่น้ำอะไรเพิ่ม แต่ไปขอขมากับแม่น้ำเหล่านี้ที่ท่านละเลยการปฏิบัติหน้าที่ แล้วก็ทำให้มันปนเปื้อน แล้วก็ส่งผลกระทบกับชีวิตประชาชน”

สส.ภัทรพงษ์ กล่าวทิ้งท้าย

Author

Alternative Text
AUTHOR

The Active

กองบรรณาธิการ The Active