วิกฤตการปนเปื้อนในแม่น้ำภาคเหนือ และมลพิษอุตสาหกรรมภาคตะวันออก สั่นคลอนความเชื่อมั่นต่ออาหารปลอดภัย นักวิชาการเตือน อย่าให้ “อาหารปลอดภัย” กลายเป็น “สิทธิพิเศษของคนมีเงิน” วิกฤตอาหารไม่ได้มีแค่เรื่องราคาและปริมาณ แต่ต้องมองถึง ความปลอดภัยตั้งแต่ต้นทางการผลิต
จากปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวกในภาคเหนือ ไปจนถึงข้อกังวลเรื่องการปนเปื้อนจากกากอุตสาหกรรมในจังหวัดปราจีนบุรี สถานการณ์มลพิษที่เกิดขึ้นในหลายพื้นที่ของประเทศไทย กำลังทำให้คำถามเรื่องความปลอดภัยของอาหารมีความสำคัญมากขึ้น
เพราะเมื่อแหล่งน้ำที่หล่อเลี้ยงชีวิต และพื้นที่เกษตรกรรมเผชิญความเสี่ยง สิ่งที่ประชาชนกังวลไม่ใช่แค่คุณภาพน้ำ แต่ยังรวมไปถึงดิน พืชผัก สัตว์น้ำ และอาหารที่บริโภคในชีวิตประจำวัน
แม้การพบสารปนเปื้อนในแหล่งน้ำ จะไม่ได้หมายความว่าอาหารทุกชนิดในพื้นที่นั้น ไม่ปลอดภัย แต่สะท้อนความจำเป็นที่จะต้องมีระบบตรวจสอบตลอดห่วงโซ่อาหารอย่างเป็นรูปธรรม
คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่า วันนี้เรามีอาหารเพียงพอหรือไม่ แต่อาหารที่เรากินปลอดภัยเพียงใด ใครมีหน้าที่ตรวจสอบ และหากเกิดการปนเปื้อน ใครต้องรับผิดชอบต่อผลกระทบที่เกิดขึ้น

คาดการณ์ ปี 2050 อาหารแพงขึ้นเกือบ 30% สวนทาง คุณค่าทางโภชนาการที่ลดลง
กฤษฎา บุญชัย ผู้ก่อตั้งเครือข่าย Thai Climate Justice for All (TCJA) และ เลขาธิการสภาชุมชนท้องถิ่นพัฒนา อธิบายผ่านการบรรยายเรื่อง “ความเป็นธรรมสภาพภูมิอากาศในมิติโภชนาการ” ว่า ระบบอาหารโลกกำลังเผชิญความเปราะบางจาก วิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ทั้งคลื่นความร้อน ความแปรปรวนของฤดูกาล และ ผลผลิตทางการเกษตรที่ลดลง
ผลกระทบเหล่านี้ยังส่งผลต่อราคาที่ประชาชนต้องจ่าย โดยมีการคาดการณ์ว่า ภายในปี 2050
ราคาอาหารบางประเภทอาจเพิ่มขึ้นเกือบ 30% และไม่รับประกันว่า จะได้โภชนาการที่ดีเท่าเดิมด้วย
ภาวะโลกร้อนยังอาจส่งผลต่อคุณค่าทางโภชนาการของพืชอาหาร โดยเฉพาะปริมาณธาตุเหล็กและสังกะสีในพืชบางชนิด เมื่อระดับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในบรรยากาศเพิ่มสูงขึ้น นั่นหมายความว่าต่อให้ประชาชนสามารถซื้ออาหารได้ในปริมาณเท่าเดิม ก็ไม่ได้รับประกันว่าจะได้รับคุณค่าทางโภชนาการเท่าเดิมเสมอไป
เมื่อพิจารณาร่วมกับ สถานการณ์มลพิษที่เกิดขึ้นในประเทศไทย วิกฤตอาหาร จึงมีอย่างน้อย 3 มิติที่ต้องจับตา ทั้ง ปริมาณอาหารที่เพียงพอ คุณค่าทางโภชนาการ และความปลอดภัยจากสารปนเปื้อน ซึ่งเป็นปัญหาคนละด้าน แต่ล้วนเกี่ยวข้องกับสุขภาพและความมั่นคงทางอาหารของประชาชน
อาหารปลอดภัย ต้องไม่กลายเป็นสิทธิพิเศษของคนมีเงิน
อีกประเด็นที่ กฤษฎา ให้ความสำคัญ คือ วิกฤตอาหารไม่ได้ส่งผลกระทบต่อทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน ครัวเรือนรายได้น้อยต้องใช้รายได้ในสัดส่วนที่สูงกว่าเพื่อซื้ออาหาร เมื่อราคาอาหารปรับตัวสูงขึ้น คนกลุ่มนี้จึงได้รับผลกระทบมากกว่า ขณะเดียวกัน ยังมีข้อจำกัดในการเลือกซื้ออาหารที่มีคุณภาพ และคุณค่าทางโภชนาการ
ความเหลื่อมล้ำ ชวนให้ย้อนกลับมาพิจารณาสถานการณ์สารพิษในประเทศไทย โดยเฉพาะชุมชนที่พึ่งพาแหล่งน้ำธรรมชาติ และทรัพยากรท้องถิ่นในการดำรงชีวิต หากแหล่งน้ำที่เคยใช้ทำเกษตร หรือจับสัตว์น้ำเกิดความเสี่ยงจากการปนเปื้อน ประชาชนอาจต้องแบกรับต้นทุนเพิ่มเติม ทั้งการหาแหล่งน้ำใหม่ การซื้ออาหารจากภายนอก หรือการสูญเสียรายได้จากอาชีพเดิม
คำถามสำคัญ คือ เหตุใดประชาชนจึงอาจต้องเป็นฝ่ายแบกรับต้นทุน เพื่อให้ได้มาซึ่งน้ำสะอาด และอาหารปลอดภัย ทั้งที่สิ่งเหล่านี้ ควรเป็นพื้นฐานของการดำรงชีวิต
อาหารคาร์บอนต่ำอาจไม่เพียงพอ หากต้นทางยังทำลายระบบนิเวศ และวิถีชีวิตชุมชน
กฤษฎา ยังตั้งข้อสังเกตต่อแนวทางแก้ปัญหาระบบอาหารที่มุ่งเน้นการลดคาร์บอน หรือ การพัฒนาผลิตภัณฑ์อาหารเพื่อสุขภาพเพียงอย่างเดียว โดยไม่ได้เปลี่ยนโครงสร้างการผลิต
แม้การผลิตอาหารคาร์บอนต่ำ หรือการเพิ่มอาหารจากพืช จะมีส่วนช่วยลดผลกระทบต่อสภาพภูมิอากาศ แต่หากกระบวนการผลิตยังทำลายทรัพยากรธรรมชาติ กระจุกตัวอยู่ในมือทุนขนาดใหญ่ และผลักภาระด้านสิ่งแวดล้อมให้ชุมชน ก็อาจไม่สามารถนำไปสู่ระบบอาหารที่ยั่งยืนได้อย่างแท้จริง ประเด็นนี้เชื่อมโยง กับ วิกฤตมลพิษที่ประเทศไทยกำลังเผชิญ เพราะการพิจารณาว่าอาหารชนิดใดดีต่อสุขภาพ ไม่ควรมองเพียงสารอาหารในผลิตภัณฑ์ แต่ต้องพิจารณาด้วยว่า กระบวนการผลิตส่งผลต่อแหล่งน้ำ ผืนดิน ระบบนิเวศ และชีวิตของผู้คนอย่างไร
อาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ จึงอาจยังไม่ใช่อาหารที่ดี หากต้นทุนการผลิต ถูกผลักให้ธรรมชาติ และชุมชนต้องรับภาระ
ข้อเสนอ ความเป็นธรรม 4 ด้าน เปลี่ยนระบบอาหารจากต้นทาง
กฤษฎา เสนอว่า การสร้างระบบอาหารที่ดี จำเป็นต้องตั้งอยู่บนความเป็นธรรม 4 มิติ ได้แก่
1. ความเป็นธรรมด้านการกระจาย ประชาชนทุกกลุ่ม โดยเฉพาะผู้มีรายได้น้อยและกลุ่มเปราะบาง ต้องสามารถเข้าถึงอาหารที่มีคุณภาพและปลอดภัยได้อย่างเท่าเทียม
2. ความเป็นธรรมด้านสิทธิ ประชาชนต้องมีสิทธิได้รับข้อมูลเกี่ยวกับอาหาร ความเสี่ยง และผลกระทบต่อสุขภาพ รวมถึงมีทางเลือกในการกำหนดวิถีชีวิตของตนเอง
3. ความเป็นธรรมด้านการยอมรับ ให้คุณค่ากับภูมิปัญญาท้องถิ่น อาหารพื้นบ้าน และวิถีการผลิตที่เกื้อกูลระบบนิเวศ ไม่ใช่ยึดมาตรฐานจากระบบอาหารอุตสาหกรรมเพียงอย่างเดียว
4. ความเป็นธรรมด้านการมีส่วนร่วม เปิดโอกาสให้ชุมชนและประชาชนมีส่วนร่วมกำหนดนโยบาย มาตรฐาน และระบบจัดการอาหารที่สอดคล้องกับบริบทของแต่ละพื้นที่
หากนำแนวคิดเหล่านี้มาพิจารณากับวิกฤตสารพิษในประเทศไทย โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่แค่การเพิ่มจุดตรวจคุณภาพน้ำ แต่รวมถึงการเปิดเผยข้อมูลที่ประชาชนเข้าใจและนำไปใช้ได้ การตรวจสอบความเสี่ยงตลอดห่วงโซ่อาหาร การมีส่วนร่วมของชุมชน และการกำหนดความรับผิดชอบเมื่อเกิดความเสียหาย
ความมั่นคงทางอาหาร ต้องครอบคลุมสิทธิขั้นพื้นฐานของทุกคนในการเข้าถึง “อาหารปลอดภัย”
วิกฤตมลพิษในแหล่งน้ำ และวิกฤตสภาพภูมิอากาศอาจมีต้นเหตุแตกต่างกัน แต่ทั้งสองปัญหากำลังสะท้อน ความเปราะบางของระบบอาหารที่พึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
การแก้ปัญหาจึงไม่อาจหยุดอยู่เพียงการบอกให้ประชาชนเลือกกินอาหารที่ดีต่อสุขภาพ หรือ หลีกเลี่ยงอาหารจากพื้นที่เสี่ยง แต่จำเป็นต้องสร้างหลักประกันว่า ระบบการผลิต และการจัดการทรัพยากร จะไม่สร้างความเสี่ยงต่อผู้บริโภคตั้งแต่ต้นทาง โดยเฉพาะในวันที่ ประชาชนหลายพื้นที่ กำลังตั้งคำถามต่อความปลอดภัยของแหล่งน้ำ และอาหาร รัฐจำเป็นต้องมีข้อมูลที่ตรวจสอบได้ สื่อสารความเสี่ยงอย่างตรงไปตรงมา และสร้างกลไกป้องกันผลกระทบที่มีประสิทธิภาพ
ท้ายที่สุด ความมั่นคงทางอาหาร อาจไม่ใช่เพียงการมีข้าวเต็มจาน หรือ มีอาหารเพียงพอให้ทุกคนอิ่มท้องอีกต่อไป แต่หมายถึง การที่ประชาชน สามารถกินอาหารได้อย่างมั่นใจ โดยไม่ต้องกังวลถึงสารพิษที่อาจปนเปื้อน และไม่ต้องจ่ายแพงขึ้นเพื่อซื้อความปลอดภัยให้ตัวเอง เพราะอาหารปลอดภัยไม่ควรเป็นสิทธิพิเศษของคนที่มีกำลังซื้อ แต่ต้องเป็นสิทธิพื้นฐานของทุกคน
