ตัด ‘ระบบฝากไว้ได้คืน’ พ้น พ.ร.บ.อากาศสะอาด ชี้ มาตรการมุ่งแก้ปัญหาขยะ มากกว่าแก้มลพิษทางอากาศ

สว.โหวต 113 เสียง เห็นชอบตาม กมธ.เสียงข้างมาก ระบุ ‘ระบบฝากไว้ได้คืน’ เป็นมาตรการที่ดี แต่ไม่ใช่มาตรการแก้มลพิษอากาศ หวั่นบังคับใช้ไม่ได้จริง สร้างภาระแก่ประชาชน ชุมชน ด้าน กมธ.ภาคประชาชน ย้ำ หลายประเทศนำมาประยุกต์ใช้แล้ว การตัดออกเท่ากับสูญเสียเครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์แก้มลพิษทางอากาศจากต้นตอ

วันนี้ (8 ก.ค. 2569) ที่ประชุมวุฒิสภา มีวาระการประชุมพิจารณาร่างพระราชบัญญัติบริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด พ.ศ. …. (พ.ร.บ.อากาศสะอาดฯ) ในวาระ 2 กรรมาธิการวิสามัญ มีการแก้ไขหมวด 6 เครื่องมือและมาตรการทางเศรษฐศาสตร์เพื่ออากาศสะอาด ในมาตรา 148 โดยมีการ ตัด (5) ระบบฝากไว้ได้คืน 

ณัฐพัชร ทวีวรรณบูลย์ ที่ปรึกษากรรมาธิการ อภิปรายว่า มาตรา 148 (5) ระบบฝากไว้ได้คืน ที่กรรมาธิการเสียงข้างมากตัดออก คือระบบที่จะใช้แก้ไขและจัดการปัญหามลพิษอากาศอย่างเป็นระบบครบวงจร และเพื่อหลีกเลี่ยงการเผาในที่โล่ง หรือการทำลายด้วยวิธีอื่นที่ก่อให้เกิดมลพิษทางอากาศ

“ทุกท่านทราบใช่ไหมคะว่าประเทศไทยของเรามีขยะจำนวนมาก วิธีการกำจัดขยะส่วนมากในพื้นที่โล่งใช้การเผา สิ่งนั้นทำให้เกิดมลพิษทางอากาศในปัจจุบัน ระบบฝากไว้ได้คืนเป็นระบบที่เรียกเก็บเงินจากผู้ผลิต ผู้ประกอบการ ผู้จัดจำหน่าย หรือผู้บริโภค สินค้า ผลิตภัณฑ์ เป็นการชั่วคราว เพื่อเป็นการประกันว่าสินค้าหรือผลิตภัณฑ์เหล่านั้นเมื่อใช้แล้วจะถูกนำมาคืน และถูกนำไปกำจัดอย่างเหมาะสม ก็จะคืนเงินที่เรียกเก็บให้ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าเหล่านั้น” 

“หมายความว่า มาตรการในส่วนนี้ไม่ได้กระทบกับสิทธิของประชาชน แต่การแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรมเพื่อให้บริษัทหรือผู้นำเข้าผู้ประกอบการผู้ผลิต เข้ามาร่วมช่วยแก้ไขปัญหานี้”

ณัฐพัชร ทวีวรรณบูลย์

ณัฐพัชร บอกอีกว่า การตัดออกไปทั้งวงเล็บจึงไม่มีความเหมาะสมในแง่ของการแก้ไขปัญหา สำหรับการจัดการเรื่องมลพิษทางอากาศที่เกิดจากขยะ และอาจเป็นการช่วยเหลือกลุ่มผู้ผลิตสินค้าอย่างไม่มีความรับผิดชอบ เครื่องมือนี้ต่างหากที่จะทำให้ภาคเอกชนมีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหา และสามารถพูดได้ว่าเขามีส่วนร่วมกับการแก้ไขปัญหามลพิษทางอากาศกับพวกเรา

อังคณา นีละไพจิตร สมาชิกวุฒิสภา อภิปรายเห็นด้วยกับการให้คงไว้ซึ่งระบบฝากไว้ได้คืน ซึ่งมีความสำคัญอย่างมากเนื่องจากเป็นความก้าวหน้าของร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้เป็นมาตรการทางเศรษฐกิจที่สำคัญ และเป็นไปเพื่อเพื่อที่จะสร้างสิ่งแวดล้อมที่สะอาดปราศจากมลพิษ การระบุเรื่องระบบฝากไว้ได้คืนจึงเป็นเครื่องมือหนึ่งในการจูงใจให้ประชาชนนำผลิตภัณฑ์ หรือบรรจุภัณฑ์ที่ใช้แล้วเข้าสู่ระบบ แทนที่จะทิ้งเป็นขยะ ขณะเดียวกันยังสร้างระบบความรับผิดชอบของผู้ผลิตด้วย เพื่อให้ผู้ผลิตมีส่วนในการรับผิดชอบต่อการจัดการบรรจุภัณฑ์หลังการใช้งาน และเพิ่มอัตราการนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์อย่างคุ้มค่า โดยไม่เหลือสิ่งที่ก่อมลพิษไว้ 

สงวนคำแปรญัตติ ตัดมาตรการทางเศรษฐศาสตร์ออกหลายจุด
หวั่น เป็นภาระประชาชน ผู้ประกอบการ

พล.ต.ท. วันไชย เอกพรพิชญ์ กรรมาธิการเสียงข้างน้อย ที่มีการเสนอแก้ไข ประเด็น การกำหนดเครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ เพื่อส่งเสริมการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมให้กับการลดการปล่อยมลพิษทางอากาศ ได้แก่ ภาษีอากรเพื่ออากาศสะอาด, ค่าธรรมเนียมเพื่ออากาศสะอาด, การจัดสรรการซื้อขาย การโอนสิทธิในการระบายสารมลพิษทางอากาศ, หลักประกันความเสี่ยง หรือความเสียหายอันเนื่องมาจากมลพิษทางอากาศ, ระบบฝากไว้ได้คืน, มาตรการอุดหนุน สนับสนุน ส่งเสริมหรือช่วยเหลือบุคคล ผู้ประกอบการ ชุมชน หรือกิจกรรมเพื่ออากาศสะอาด ความเห็นในการขอแก้ไขเพื่อต้องการที่จะเพิ่มประสิทธิภาพของกลไกการตลาดและการลดการปล่อยมลพิษ เพราะภาระจะได้ไม่ตกที่ประชาชน โดยการสร้างแรงจูงใจหรือปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของบุคคล ผู้ประกอบการ หรือชุมชน ในการป้องกันบำบัดกำจัด หรือการลดมลพิษทางอากาศเพื่อส่งเสริมให้มีอากาศสะอาด ให้มีเครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ ที่ไม่ซ้ำซ้อน กับการกำกับของกฎหมายอื่นที่ใช้บังคับอยู่แล้ว ซึ่งรวมไปถึงมาตรฐานทางสิ่งแวดล้อมที่มีอยู่ หรือภาระต่อบุคคล ผู้ประกอบการ หรือชุมชนที่เกินจากความจำเป็น 

“เหตุผลคือขณะนี้ไม่พบหลักการที่ชัดเจน รายละเอียดในการกำหนดค่าธรรมเนียมที่จะเรียกเก็บตามมาตรา 157 ซึ่งเป็นช่องทางให้คณะกรรมการอากาศสะอาดระดับจังหวัดต้องใช้ดุลยพินิจ อาจนำไปสู่ผลประโยชน์ เรื่องความไม่โปร่งใส ที่สามารถเรียกรับผลประโยชน์โดยประเมินอัตราภาษีหรือค่าธรรมเนียมที่ต่ำลงจากความเป็นจริง ให้เกิดการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมในระบบเศรษฐกิจ”

พล.ต.ท.วันไชย เอกพรพิชญ์

“ระบบฝากไว้ได้คืน” ไม่มีใครใช้แก้ปัญหามลพิษอากาศ – เป็นมาตรการทางอ้อม

รัชนีกร ทองทิพย์ สมาชิกวุฒิสภา อภิปรายเห็นด้วยกับกรรมาธิการเสียงข้างมาก ที่ตัดระบบฝากไว้ได้คืน ระบบที่ต้องให้ผู้บริโภคต้องชำระเงินมัดจำเพิ่มเติมเพื่อซื้อสินค้าหรือผลิตภัณฑ์ที่กำหนด โดยเงินมัดจำจะได้รับคืนหลังจากที่นำบรรจุภัณฑ์ที่ใช้แล้วนั้นกลับมาคืน ณ จุดที่รับคืน ระบบนี้มีวัตถุประสงค์ที่สำคัญคือสร้างแรงจูงใจให้กับผู้บริโภคในการนำวัสดุกลับมาเข้าสู่ระบบเพื่อนำมารีไซเคิล เป็นการลดขยะในสิ่งแวดล้อม และเป็นการเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรตามแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน

รัชนีกร ชี้ว่า โดยทั่วไประบบฝากไว้ได้คืนมักจะใช้กับบรรจุภัณฑ์พวกเครื่องดื่ม เช่น ขวดแก้ว ขวดพลาสติก กระป๋องอะลูมิเนียม เป็นวัสดุที่มีศักยภาพในการนำกลับมาใช้ซ้ำ หรือ นำมารีไซเคิลได้อย่างมีประสิทธิภาพ บางประเทศมีการนำระบบฝากไว้ได้คืนไปใช้กับผลิตภัณฑ์ประเภทแบตเตอรี่ ขวดบรรจุสารเคมีทางการเกษตร ขยะอิเล็กทรอนิกส์ เพื่อส่งเสริมการจัดการของเสียอย่างเหมาะสมและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม 

“จริง ๆ แล้วระบบนี้ยังไม่เคยนำมาใช้ในเรื่องอากาศ แต่ที่ใช้กันทั่วโลกในบางประเทศ โดยเฉพาะในกลุ่มประเทศสแกนดิเนเวียจะใช้ในการจัดการขยะเท่านั้น ดิฉันเห็นด้วยอย่างยิ่งที่กรรมาธิการตัดออก ถ้าหากระบุไว้ ในขณะที่ประเทศไหนก็ยังไม่มีระบุใช้ หากประเทศไทยจะนำเอาระบบฝากไว้ได้คืนมาใช้นำร่องกับการแก้ไขปัญหามลพิษทางอากาศ หรือระบบอากาศ ดิฉันเห็นว่าเป็นความยากลำบากของประเทศในอนาคต อะไรที่ทำได้ก็เขียนได้ในกฎหมาย อะไรที่เกินความคาดหมาย ถ้าอะไรที่เป็นเรื่องของความฝันเยอะ ๆ ก็จะทำได้ยาก ดิฉันเข้าใจว่า พ.ร.บ. ฉบับนี้เป็นความฝันร่วมของหลายหน่วยงาน หลายภาคส่วน หลายองค์กร ที่เป็นความฝันที่ดีที่อยากจะให้สิ่งแวดล้อมไทย อากาศไทยสะอาดขึ้น แต่อย่างไรก็ตามการออกกฎหมายแล้วทำให้เป็นภาระต่อสังคม ชุมชน ประชาชนในประเทศ รวมถึงไม่สามารถจะบังคับใช้ได้จริง หรือเป็นไปไม่ได้ในทางปฏิบัติ เป็นสิ่งที่พึงระวังอย่างยิ่ง”

รัชนีกร ทองทิพย์ 

เช่นเดียวกับ ธนัญชัย วรรณสุข กรรมาธิการฯ ที่อภิปรายว่า ระบบฝากไว้ได้คืน เป็นระบบที่เหมาะสำหรับการจัดการขยะโดยกรรมาธิการฯ พิจารณาว่าหากจำเป็นต้องกำหนด มาตรการ ซึ่งอาจใช้อำนาจของคณะกรรมการนโยบาย ตามมาตรา 23 (4) ประกอบมาตรา 38 (9) เพื่อกำหนดเครื่องมือและมาตรการทางเศรษฐศาสตร์ที่เหมาะสมกับการจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษแต่ละประเภทได้อยู่แล้ว จึงมองว่าการจำเพาะเจาะจงเรื่องระบบฝากไว้ได้คืน อาจเป็นวิธีที่ดีแต่เป็นวิธีการที่ใช้สำหรับการจัดการขยะ

“ระบบฝากไว้ได้คืนเป็นมามาตรการทาง เศรษฐศาสตร์ที่ดีหลายประเทศเป็นเรื่องของการจัดการขยะ เพื่อเป็นการส่งเสริมการจัดการรีไซเคิล การเรียกคืนของเสีย เป็นการเรียกคืนเข้ามาในระบบ และจะใช้กับผลิตภัณฑ์ที่สามารถรีไซเคิลได้เป็นหลัก กรรมาธิการพิจารณาแล้วเห็นว่าระบบฝากไว้ได้คืนเป็นมาตรการทางอ้อม ที่ใช้จัดการขยะ แต่กฎหมายนี้เป็นการจัดการมลพิษอากาศ อาจเป็นมาตรฐานที่ค่อนข้างไกลไปหน่อย ซึ่งเป็นการลดการเผาอีกช่วงหนึ่งแล้วกลับมาสู่มลพิษทางอากาศ จึงเห็นว่าควรตัดระบบฝากไว้ได้คืนออก เนื่องจากกฎหมาย ควรจะมุ่งเน้นเรื่องการระบายสารมลพิษทางอากาศโดยตรงอย่างชัดเจน”

ธนัญชัย วรรณสุข

ย้ำ ระบบฝากไว้ได้คืน “ไม่ใช่ความฝัน แต่ทำได้จริง” 

ขณะที่ ณัฐพัชร ย้ำว่า จากที่หลายคนชื่นชมระบบฝากไว้ได้คืน ว่ามีประโยชน์หลายอย่าง ทำได้จริงในหลายประเทศ แต่ในวุฒิสภาแห่งนี้กลับเรียกว่า “ความฝัน” พร้อมตั้งคำถามว่า ถ้าโหวตบนความเชื่อเราจะมีกฎหมายที่ดีและมีประสิทธิภาพให้กับประชาชนได้อย่างไร

รัชนีกร จึงลุกขึ้นชี้แจงคำว่า “ความฝัน” เป็นคำที่ตนกล่าวขึ้นมาเอง แต่ไม่เห็นว่าความฝันนั้นไม่ดีตรงไหน ซึ่งย้ำไปแล้วว่า “ฝันดี” ที่มองเห็นข้อดีจึงนำมาทำใน พ.ร.บ. เพียงแต่ต้องการเตือนว่าบางครั้งความฝันดี เวลานำมาปฏิบัติทำได้จริง แต่บางครั้งทำไม่ได้เลย บางครั้งฝันดีของเราอาจกลายเป็นฝันร้ายของคนอื่นก็ได้

“ดิฉันไม่ได้ดูถูกความฝันของใครที่เอามาใส่ใน พ.ร.บ.ฉบับนี้เลย เพราะความฝันของใครก็มีคุณค่าต่อคนคนนั้นเสมอ ดิฉันก็มีความฝัน อยากเห็น พ.ร.บ.ฉบับนี้เป็นไปในทิศทางที่ดี และไม่เป็นการสร้างภาระให้กับประชาชน ไม่เป็นการทำให้ SMEs คนเล็กคนน้อย ต้องถูกกดขี่ ต้องถูกทำให้ความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจเขาลดลง เพราะฉะนั้นกรรมาธิการช่วยฟังให้ดีว่าความฝันของดิฉันไม่ได้ดูถูกใคร”

รัชนีกร ทองทิพย์ 

สำหรับผลการลงมติ ที่ประชุมเห็นชอบตามคณะกรรมาธิการเสียงข้างมากให้มีการแก้ไขมาตรา 148 ด้วย คะแนน 133 เสียง ไม่เห็นด้วย 10 เสียง งดออกเสียง 3 เสียง ไม่ลงคะแนน 1 เสียง จากจำนวนผู้ลงมติ 147 เสียง

เครือข่ายอากาศสะอาด โต้! ยกข้อมูล “ระบบฝากไว้ได้คืน” แก้มลพิษอากาศในหลายประเทศ

ด้าน สมาคมเครือข่ายอากาศสะอาด ชี้แจงกรณีที่มีสมาชิกวุฒิสภาระบุว่า ระบบฝากไว้ได้คืน ใช้ในการจัดการขยะ ไม่มีประเทศไหนนำไปใช้กับการจัดการมลพิษอากาศ แต่เมื่อศึกษาข้อมูลจากต่างประเทศ พบว่า ข้อเท็จจริงไม่เป็นเช่นนั้น หลายประเทศได้นำ หลักการของระบบ Deposit-Refund หรือกลไกทางเศรษฐศาสตร์ในลักษณะเดียวกัน มาใช้เพื่อลดมลพิษทางอากาศโดยตรง ได้แก่

• สิงคโปร์ ใช้แรงจูงใจทางการเงินเร่งปลดระวางรถยนต์เก่าที่ปล่อยมลพิษสูง
  
  
• นอร์เวย์ จัดตั้ง NOx Fund เพื่อคืนเงินสนับสนุนแก่ผู้ประกอบการที่ลงทุนลดการปล่อยก๊าซ NOx จนสามารถลดมลพิษได้หลายหมื่นตัน
  
  
• สหรัฐอเมริกา หลายรัฐจ่ายเงินให้เจ้าของรถที่นำรถเก่าปล่อยมลพิษสูงออกจากระบบ

รวมทั้งในวงวิชาการ ยังมีการเสนอให้นำหลักการเดียวกันมาใช้กับภาคการเกษตร เพื่อลดการเกิด PM2.5 จากการใช้ปุ๋ยเคมี สิ่งสำคัญคือ Deposit-Refund ไม่ได้หมายถึง ระบบคืนเงินค่าขวด เท่านั้นแต่เป็น เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ ที่ยึดหลักง่าย ๆ ว่า “ผู้ก่อมลพิษหรือผู้ใช้ทรัพยากร จ่ายก่อน และจะได้รับเงินคืนเมื่อเปลี่ยนพฤติกรรมหรือดำเนินการตามเงื่อนไขที่ช่วยลดมลพิษ”

จึงเป็นกลไกที่ถูกนำไปประยุกต์ใช้ได้หลากหลาย ไม่ว่าจะเป็นการจัดการขยะ การลดมลพิษทางอากาศ การคมนาคม ภาคอุตสาหกรรม หรือภาคการเกษตร การถกเถียงเรื่องกฎหมายควรตั้งอยู่บน ข้อมูลที่ถูกต้องและข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เพราะอากาศสะอาดไม่ใช่เรื่องของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เป็นสิทธิของประชาชนทุกคน

ล่าสุดที่ประชุมวุฒิสภา ได้ลงมติในวาระที่ 3 ร่างพระราชบัญญัติบริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด พ.ศ. …. เห็นชอบด้วยกับการแก้ไขเพิ่มเติมของคณะกรรมาธิการวิสามัญ ด้วยคะแนนเสียง เห็นด้วย 145 เสียง ไม่เห็นด้วย 4 เสียง งดออกเสียง 11 เสียง และเห็นด้วยกับข้อสังเกตของคณะกรรมาธิการฯ โดยจากนี้จะส่งร่างฯ กลับไปยังสภาผู้แทนราษฎรเพื่อพิจารณาต่อไป