ผู้เชี่ยวชาญ UN – แอมเนสตี้ จี้ไทยยุติการส่งกลับ หวั่นเผชิญทรมานและถูกบังคับสูญหาย ย้ำหลัก Non-refoulement ต้องคุ้มครองทุกคน ทนายแจมชี้ไทยต้องคุ้มครองตามมาตรา 13 พ.ร.บ.ทรมานฯ
15 พ.ย.69 สืบเนื่องจากรายงานว่ามีการนำตัวชายชาวอุยกูร์ 2 คน เข้าควบคุมตัวไว้ในสถานกักตัวคนต่างด้าวในประเทศไทยโดยมีความเสี่ยงที่พวกเขาจะถูกบังคับส่งตัวกลับไปประเทศจีน
ผู้เชี่ยวชาญของสหประชาชาติ แถลงการณ์ ถึงรัฐบาลไทยกรณีความเสี่ยงการส่งตัวชาวอุยกูร์ 5 คนกลับไปยังสาธารณรัฐประชาชนจีนโดยที่พวกเขาไม่สมัครใจ โดยระบุว่า รัฐบาลไทยต้องปฏิเสธการส่งกลับพร้อมเตือนว่าบุคคลเหล่านี้มีความเสี่ยงอย่างแท้จริงที่จะเผชิญกับอันตรายร้ายแรงที่ไม่สามารถแก้ไขให้กลับคืนสู่สภาพเดิมได้ หากถูกส่งตัวกลับไป ซึ่งในจำนวนนี้มี 2 คนที่ถูกย้ายไปควบคุมตัวในสถานกักตัวคนเข้าเมืองหลังจากรับโทษจำคุกครบกำหนดแล้ว และขณะนี้กำลังรอการส่งตัวเป็นผู้ร้ายข้ามแดน
“กลไกด้านสิทธิมนุษยชนของสหประชาชาติได้บันทึกหลักฐานไว้อย่างชัดเจนเกี่ยวกับการปฏิบัติที่โหดร้ายต่อชนกลุ่มน้อยชาวอุยกูร์ในจีน เช่น รายงานการประเมินของสำนักงานข้าหลวงใหญ่สิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) เมื่อเดือนสิงหาคม 2565 ซึ่งครอบคลุมถึงการคุมตัวโดยพลการ การบังคับสูญหาย และการทรมาน โดยอ้างเหตุเกี่ยวกับชาติพันธุ์ วัฒนธรรม ศาสนา และความมั่นคงของชาติ”
และยังระบุด้วยว่า กฎหมายระหว่างประเทศห้ามส่งตัวบุคคลไปยังประเทศที่มีความเสี่ยงอย่างแท้จริงว่าจะเกิดการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรง
ซึ่งพระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหายของไทยเองก็ห้ามส่งบุคคลกลับ หากมีเหตุอันควรเชื่อได้ว่าบุคคลนั้นจะเสี่ยงต่อการถูกทรมานหรือถูกบังคับให้สูญหาย “พันธกรณีของไทยตามหลักการห้ามส่งกลับ (non-refoulement) มีผลใช้กับทั้งการส่งผู้ร้ายข้ามแดนและการเนรเทศ” ผู้เชี่ยวชาญกล่าว “หลักการนี้มีผลใช้แม้บุคคลนั้นจะถูกกล่าวหาว่ากระทำความผิดก็ตาม”
มาตรการต่อต้านการก่อการร้ายและแนวคิดสุดโต่งที่นิยมความรุนแรงในจีนเคยทำให้ผู้เชี่ยวชาญแห่งสหประชาชาติแสดงความกังวลมาแล้ว มาตรการเหล่านี้รวมถึงการคุมตัวโดยพลการอย่างกว้างขวาง การบังคับให้บุคคลสูญหาย การทรมานและการปฏิบัติมิชอบ การสอดส่อง การบังคับให้เข้ารับการศึกษาเพื่อปรับเปลี่ยนทัศนคติ การใช้แรงงานบังคับ การจำกัดสิทธิของชนกลุ่มน้อย และการเสียชีวิตระหว่างถูกควบคุมตัว
ชาวอุยกูร์ทั้ง 5 คนที่กำลังตกอยู่ในความเสี่ยงนี้ เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มชาวอุยกูร์กว่า 350 คนที่หลบหนีออกจากประเทศจีนและถูกควบคุมตัวใกล้ชายแดนไทยในปี 2557 ต่อมาในปี 2558 ไทยได้เนรเทศบุคคลในกลุ่มนี้จำนวน 109 คนกลับไปยังจีน
ย้อนกลับไปเดือนมกราคม 2568 จีนได้ร้องขอให้ไทยส่งชาวอุยกูร์ 45 คนกลับ ซึ่งรวมถึงชายทั้ง 5 คนที่กำลังเผชิญความเสี่ยงในขณะนี้ โดยอ้างข้อกล่าวหาว่าข้ามพรมแดนอย่างผิดกฎหมาย ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์ 2568 บุคคลในกลุ่มนี้จำนวน 40 คนถูกส่งกลับไปยังจีนโดยไม่ได้ยินยอม แม้ผู้เชี่ยวชาญจะคัดค้านก็ตาม ยังไม่ทราบชะตากรรมและสถานที่อยู่ของบุคคลเหล่านี้ และการติดตามผู้ถูกส่งกลับโดยรัฐบาลไทยก็แทบไม่ได้ผล
คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติของไทยได้วินิจฉัยว่า การเนรเทศดังกล่าวละเมิดพันธกรณีตามหลักการห้ามส่งกลับ (non-refoulement) และยืนยันว่าต้องไม่ส่งชายอีก 5 คนที่เหลือกลับไป
เดือนพฤศจิกายน 2568 ทางการไทยประกาศว่า ชาวอุยกูร์กลุ่มนี้อาจเข้าสู่กระบวนการส่งผู้ร้ายข้ามแดน แทนการเนรเทศ ขณะนี้ยังไม่ทราบว่ามีการรับคำร้องขอส่งผู้ร้ายข้ามแดนแล้วหรือไม่ หรือจีนอาจตั้งข้อกล่าวหาใดต่อพวกเขา
ชายทั้ง 5 คนที่กำลังเสี่ยงต่อการถูกส่งตัวเป็นผู้ร้ายข้ามแดนถูกควบคุมตัวมาเป็นเวลา 12 ปี โดย 2 คนถูกควบคุมตัวมาตั้งแต่ยังเป็นเด็ก ทั้ง 5 คนถูกตัดสินว่ามีความผิดฐานพยายามหลบหนีจากสถานที่ควบคุมตัวในประเทศไทย
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ชายทั้ง 5 คนส่วนใหญ่ถูกควบคุมตัวในลักษณะที่ในทางปฏิบัติแทบไม่สามารถติดต่อกับโลกภายนอกได้ อยู่ในสภาพความเป็นอยู่ที่ย่ำแย่ และมีข้อจำกัดในการเข้าถึงทนายความ สมาชิกครอบครัว ภาคประชาสังคม หรือเจ้าหน้าที่สหประชาชาติ ในตอนท้ายกลุ่มผู้เชี่ยวชาญแห่งสหประชาชาติเรียกร้องให้ไทยและรัฐอื่น ๆ ร่วมมือกันเพื่อให้พวกเขาเหล่านี้ได้ตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่ปลอดภัย

ศศินันท์ ธรรมนิฐินันท์ หรือ ทนายแจม สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) พรรคประชาชน เคยโพสต์ข้อมูลว่า ชาวอุยกูร์ 2 คน ซึ่งถูกควบคุมตัวในประเทศไทยมาตั้งแต่ปี 2557 รวมมากกว่า 12 ปี เสี่ยงถูกส่งกลับไปเผชิญอันตราย โดยหนึ่งในนั้นเป็นเยาวชนในวันที่ถูกจับกุม ได้รับพระราชทานอภัยโทษและถูกย้ายไปยังสถานกักตัวคนต่างด้าว ตม.สวนพลู เมื่อวันที่ 21 ต.ค ที่ผ่านมา
แต่สิ่งที่น่ากังวลคือ ทั้งสองคนยืนยันเป็นหนังสือแล้วว่าไม่ยินยอมกลับประเทศจีน แต่หลังจากถูกย้ายตัว ทนายความ กสม. และ UNHCR ยังเข้าไม่ถึงตัว ขณะที่ยังไม่มีการยืนยันว่ามีคำสั่งเนรเทศแล้วหรือไม่
“ดิฉันขอย้ำว่าประเทศไทยมีหน้าที่ตามกฎหมายที่จะไม่ส่งบุคคลกลับไปเผชิญการทรมานหรือการปฏิบัติที่ไร้มนุษยธรรม มาตรา 13 ของ พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหาย พ.ศ. 2565 วางหลักห้ามเจ้าหน้าที่รัฐขับไล่ ส่งกลับหรือส่งบุคคลไปยังประเทศที่มีเหตุอันควรเชื่อได้ว่าบุคคลนั้นจะตกอยู่ในอันตรายจากการทรมานการกระทำที่โหดร้าย ไร้มนุษยธรรม หรือการกระทำให้สูญหายหลักการนี้ไม่อาจถูกลดทอนด้วยเหตุผลทางการทูตหรือความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ”
ศศินันท์ ระบุว่า ประเทศไทยเคยเดินเส้นทางนี้มาแล้ว ทั้งการส่งชาวอุยกูร์อย่างน้อย 109 คนกลับจีนในปี 2558 และอีก 40 คนในเดือน ก.พ. 2568
ต่อมาเมื่อวันที่ 28 ต.ค. 2568 กสม. มีมติว่าการส่ง 40 คนกลับจีนเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน และขัดต่อหลัก Non-refoulement กับมาตรา 13 โดยเห็นว่าคำรับรองจากจีนและการติดตามผลเพียงสั้น ๆ ไม่เพียงพอจะยืนยันความปลอดภัย พร้อมเสนอให้ทบทวนการส่งกลับชาวอุยกูร์ที่เหลืออยู่
ขณะเดียวกัน ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการเนรเทศ พ.ศ. 2569 ข้อ 8 ยังเปิดช่องให้ประเทศที่สามหรือองค์การระหว่างประเทศยื่นคำขอรับตัวบุคคลไปยังประเทศที่ปลอดภัยได้ โดยต้องเป็นไปตามเงื่อนไขของระเบียบและได้รับความยินยอมเป็นหนังสือจากเจ้าตัว
แต่ข้อ 8 ก็มีช่องโหว่ เพราะหากพ้นกำหนดเวลาแล้วส่งตัวไปประเทศที่สามไม่สำเร็จ ระเบียบให้ส่งกลับประเทศที่มีสัญชาติ ดิฉันเห็นว่าข้อบทนี้ขัดต่อมาตรา 13 เพราะการครบกำหนดเวลาไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงต่อการทรมานหมดไป และมีการระบุขอเรียกร้อง โดยให้รัฐบาลและสำนักงานสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.)
1. ยืนยันว่าจะไม่ส่งชาวอุยกูร์ทั้งสองคนกลับไปเผชิญความเสี่ยงในประเทศจีน โดยต้องประเมินความเสี่ยงรายบุคคลตามมาตรา 13 อย่างเป็นอิสระ
2. อนุญาตให้ทนายความ กสม. และ UNHCR เข้าพบทั้งสองคนโดยเร็ว เพื่อให้ได้รับความคุ้มครองและความช่วยเหลือทางกฎหมาย
3. เปิดเผยสถานะทางกฎหมายและกระบวนการพิจารณา รวมถึงชี้แจงว่ามีคำสั่งเนรเทศแล้วหรือไม่ และออกเมื่อใด
4. ใช้ช่องทางตามระเบียบเนรเทศข้อ 8 เพื่อเปิดทางให้ทั้งสองคนเดินทางไปยังประเทศที่สามที่ปลอดภัย ร่วมกับ UNHCR และประเทศที่พร้อมรับตัว โดยเคารพความสมัครใจของเจ้าตัว
5. แก้ไขระเบียบเนรเทศข้อ 8 ไม่ให้มีการส่งกลับอัตโนมัติเมื่อพ้นกำหนดเวลา
การไม่ส่งกลับไม่ใช่การเลือกข้าง แต่คือการทำตามกฎหมายไทย ความร่วมมือไทย-จีนด้านเศรษฐกิจ การท่องเที่ยว และการปราบแก๊งคอลเซ็นเตอร์ยังเดินหน้าต่อได้ โดยไม่จำเป็นต้องแลกกับการละทิ้งหลักการ
“การรักษาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเป็นเรื่องสำคัญ แต่ต้องไม่อยู่เหนือหลักสิทธิมนุษยชนและหลักนิติรัฐคนคนหนึ่งไม่ควรถูกส่งกลับไปเผชิญอันตราย เพียงเพราะรัฐต้องการให้ปัญหานั้นจบลงดิฉันจะติดตามเรื่องนี้ผ่านกลไกของสภาต่อไปค่ะ”
แอกเนส คาลามาร์ด เลขาธิการแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล กล่าวว่า ทางการไทยต้องยุติแผนการใดๆ ที่จะบังคับส่งกลับชายชาวอุยกูร์ทั้ง 2 คนไปยังประเทศจีนทันที เนื่องจากมีความเสี่ยงที่พวกเขาจะต้องเผชิญกับการทรมาน การควบคุมตัวโดยพลการ และการบังคับให้สูญหาย ประเทศไทยต้องไม่ดำเนินการซ้ำกับปีที่แล้วที่มีการบังคับส่งกลับชาวอุยกูร์ 40 คนไปเผชิญกับอันตรายในประเทศจีน ซึ่งถือเป็นการเนรเทศอย่างมิชอบด้วยกฎหมาย
“ชายทั้ง 2 คนหลบหนีมาจากการประหัตประหาร แต่กลับต้องถูกกักตัวอยู่ในประเทศไทยเป็นเวลานานกว่า 10 ปีแอมเนสตี้อินเตอร์เนชั่นแนลได้รวบรวมข้อมูลที่แสดงให้เห็นว่ามีการก่ออาชญากรรมต่อมนุษยชาติต่อชาวอุยกูร์ และกลุ่มชาติพันธุ์อื่นๆ ที่ส่วนใหญ่เป็นชาวมุสลิมในเขตซินเจียงของประเทศจีน การส่งพวกเขากลับไปย่อมทำให้มีเสี่ยงที่จะต้องเผชิญกับการละเมิดสิทธิมนุษยชนดังกล่าว ซึ่งเป็นเหตุที่ทำให้พวกเขาหลบหนีมาตั้งแต่แรก”
ก่อนหน้านี้ ชายทั้ง 2 คนได้แจ้งกับทนายความว่า พวกเขากลัวว่าจะได้รับอันตรายถึงชีวิต หากถูกส่งกลับไปจีน และไม่ยินยอมที่จะถูกส่งตัวกลับไป ดังนั้น ทางการไทยต้องอนุญาตให้พวกเขาสามารถเข้าถึงทนายความที่ตนเลือกได้ และร่วมมือกับประชาคมระหว่างประเทศในการแสวงหาประเทศที่อย่างสามเร่งด่วน เพื่อส่งตัวพวกเขาและชาวอุยกูร์คนอื่นๆ ที่ยังถูกกักตัวอยู่ในประเทศไทยไปอย่างปลอดภัยและเป็นไปโดยสมัครใจ
“ไม่ว่าทางการจีนจะให้คำมั่นสัญญาทางการทูตมากเพียงใด ก็ไม่สามารถเป็นใบอนุญาตให้ประเทศไทยละเลยพันธกรณีที่จะไม่ส่งกลับบุคคลที่มีความเสี่ยงอย่างแท้จริงว่าจะต้องเผชิญกับการทรมาน หรือการละเมิดสิทธิมนุษยชนร้ายแรงอื่นๆ ชายทั้ง 2 คนควรได้รับการปล่อยตัว และได้รับโอกาสให้กลับมาใช้ชีวิตอย่างปลอดภัยและเป็นอิสระ หลังจากต้องถูกกักตัวมาเป็นเวลานานกว่า 10 ปี”
อ้างอิง : iLaw
