ผอ.มูลนิธิบูรณะนิเวศ ชี้ หากไทยจะเข้าสู่ OECD ต้องมีกฎหมายแบบ PRTR รัฐต้องมีวิสัยทัศน์ให้ความสำคัญกับเรื่องสิ่งแวดล้อม ชวนทบทวนทิศทางการพัฒนา เพราะผลกระทบด้านมลพิษและสุขภาพที่เกิดขึ้นหลังแผนฯ 5 ทำประชาชนไม่ไว้วางใจ กระทบการพัฒนาด้านอื่น ๆ หลายมิติ
ภายใต้บริบทการพัฒนาประเทศตามกรอบเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ที่เดินทางมาถึงปีที่ 10 การชวนผู้ขับเคลื่อนการพัฒนาและผู้ที่เฝ้ามองผลกระทบจากเหรียญอีกด้าน มาร่วมทบทวนอดีตเพื่อเขียนเส้นทางการพัฒนาใหม่สู่ความยั่งยืน จึงเป็นวาระสำคัญที่หลายภาคส่วนร่วมกันเปิดพื้นที่พูดคุย
ท่ามกลางผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมที่ปรากฏทั่วทุกภูมิภาค ตัวแทนองค์กรพัฒนาเอกชนด้านสิ่งแวดล้อม ได้นำมุมมองและบทเรียนจากประสบการณ์การพัฒนาอุตสาหกรรมในอดีต มาแลกเปลี่ยนไว้อย่างน่าสนใจ
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผอ.มูลนิธิบูรณะนิเวศ เริ่มต้นด้วยการฉายภาพให้เห็นถึงตัวแบบการพัฒนาจากอดีตจนถึงปัจจุบัน โดยช่วงเวลาสำคัญที่ถือเป็นก้าวกระโดดของการเติบโตทางเศรษฐกิจ คือ ช่วงแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 5 เป็นต้นมา
โดยไม่ปฏิเสธว่า การพัฒนาอุตสาหกรรมสร้างผลกระทบเชิงบวกต่อตัวเลขทางเศรษฐกิจ แต่ความจริงอีกด้าน คือ ผลกระทบที่เกิดขึ้นกับสิ่งแวดล้อม ได้กระทบกับประชาชนที่ต้องเป็นฝ่ายแบกรับปัญหาปลายทาง โดยเฉพาะคุณภาพชีวิตในมิติต่าง ๆ
เธอยกตัวอย่างคำแนะนำของบริษัทที่ปรึกษาในระหว่างการร่างแผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 5 หลังการค้นพบก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทย และรัฐมีแผนในการนำมาใช้ประโยชน์ ซึ่งจะเป็นตัวแปรสำคัญในการนำพาประเทศไทยไปสู่อุตสาหกรรม แต่เบื้องหลังกลับพบความผิดพลาดในการพัฒนาหลายด้าน แม้จะมีคำแนะนำจากบริษัทที่ปรึกษาในขณะนั้นว่าอุตสาหกรรมปิโตรเคมีมีผลกระทบสูง ใช้เงินลงทุนสูง ขณะที่ค่าจ้างแรงงานอยู่ในระดับต่ำ
“น่าเสียดายที่รัฐบาลไทยไม่ฟัง นี่คือวิถีแบบไทย ๆ เนื่องจากมีธงและตั้งเป้าไว้ล่วงหน้า
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง
เป็นปัญหาที่ทำให้สิ่งแวดล้อมบ้านเราเรื้อรังมาจนถึงทุกวันนี้ และภาคประชาชนไม่ไว้วางใจภาครัฐอีกเลย”
จากมาบตาพุด แม่เมาะ สู่ปัญหาขยะข้ามแดน
เพ็ญโฉม ยังยกตัวอย่างพื้นที่มาบตาพุด จ.ระยอง ว่าเป็นพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบเป็นอย่างมาก มีรายงานพบผู้ป่วยด้วยโรคมะเร็งสูงที่สุดในประเทศหากเปรียบเทียบกับพื้นที่ที่มีลักษณะภูมิประเทศเช่นเดียวกัน อย่าง จ.ประจวบคีรีขันธ์ แต่ข้อมูลเหล่านี้ไม่ได้ถูกเผยแพร่ออกมาอย่างชัดเจน
หรืออีกพื้นที่อย่างโรงไฟฟ้าถ่านหินใน อ.แม่เมาะ จ.ลำปาง หากนับจากปี 2530 เป็นต้นมา เป็นช่วงที่มลพิษเบ่งบานคู่ขนานกับยุคโชติช่วงชัชวาลของการพัฒนา แต่ความเดือดร้อนของประชาชนที่เกิดจากการพัฒนาอุตสาหกรรมกลับถูกทอดทิ้งไม่ได้รับการดูแล
รวมถึง วิกฤตขยะพิษและสารเคมีข้ามพรมแดน ที่ปัญหาการลักลอบนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์และขยะพลาสติกปนเปื้อนจากต่างประเทศ รวมถึงจากประเทศในกลุ่ม OECD ซึ่งเชื่อมโยงกับการตีความนิยามเศรษฐกิจสีเขียวที่ไม่ถูกต้อง ทำให้ประเทศไทยกลายเป็นแหล่งรองรับของเสียอันตราย เธอมองว่า หากรัฐบาลให้ความสำคัญและดูแลมากกว่านี้ บรรยากาศในการลงทุนและการพัฒนาเศรษฐกิจจะเป็นไปได้ดีกว่านี้
“แต่เมื่อโรงไฟฟ้า โรงงานอุตสาหกรรม โรงงานรีไซเคิลไปตั้งที่ไหน จะถูกต่อต้านทั้งหมด เพราะประชาชนไม่มีความเชื่อใจในการบริหารจัดการของภาครัฐแล้ว”
เพ็ญโฉม กล่าวโดยสรุปว่า เมื่อทุนหรือภาคเอกชนเข้าไปเป็นตัวแปรในกลไกการพัฒนาประเทศ ทำให้กลไกทางกฎหมาย และการกำกับดูแลด้านอื่น ๆ บิดเบี้ยว และยังหาทางออกไม่ได้จนถึงปัจจุบัน เพราะรัฐขาดการใช้ข้อมูล ขาดการทบทวนสถานการณ์เพื่อแก้ไขปัญหา ขาดการมีส่วนร่วมจากภาคประชาชน รวมถึงไม่มีความโปร่งใสและปัญหาการทุจริตคอร์รัปชัน โดยเธอมองว่าทั้งหมดนี้ เป็นสถานการณ์ที่ใกล้เคียงกับประเทศด้อยพัฒนา
หากไทยจะเข้าสู่ OECD รัฐต้องมีวิสัยทัศน์การพัฒนา ควบคู่กับด้านสิ่งแวดล้อม
ผอ.มูลนิธิบูรณะนิเวศ ระบุถึงวิธีการที่จะเรียกความเชื่อมั่นจากประชาชน รวมถึงการเดินหน้าครั้งสำคัญของรัฐบาลในการตั้งเป้าเข้าสู่การเป็นประเทศกลุ่ม OECD (องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา) ในปี 2571 ว่า มีหลายเรื่องที่สำคัญ ไม่ว่าจะเรื่อง การศึกษา ที่ต้องปฏิรูปและสร้างบุคลากรด้านครูให้ก้าวทันยุคสมัย ทำให้คนมีการศึกษาที่หลากหลาย ไม่ใช่ตามกรอบเดิม ให้ประชาชนบริโภคและใช้ข้อมูลให้เป็น วิเคราะห์ได้ สิ่งเหล่านี้จะเป็นการสร้างเกราะป้องกันให้กับประเทศไทยได้
ขณะที่เรื่อง สิ่งแวดล้อมและสุขภาพ รวมถึงการมีส่วนร่วมของประชาชนในการเข้าไปจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งหากลงรายละเอียด เพ็ญโฉม มองว่า ความท้าทายที่คนรุ่นหลังต้องเผชิญมีหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ, การสูญหายของความหลากหลายทางชีวภาพและสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ และผลกระทบจากสารพิษของเสียอันตราย ทั้งหมดนี้คือหายนะที่จะเกิดขึ้นหากไม่แก้ไขหรือหยุดยั้งได้ ซึ่งอาจจะทำให้เศรษฐกิจล่มสลายหรือโลกเดินต่อไปได้ยาก
“โดยเฉพาะเรื่องสารพิษ ที่หากไม่มีการควบคุมการปล่อยสารพิษลงในแหล่งน้ำ หรือแม้แต่การใช้เชื้อเพลิงฟอสซิล นอกจากการเป็นสารก่อมะเร็งและทำลายพันธุกรรม รวมถึงระบบฮอร์โมนของร่างกาย สิ่งเหล่านี้ยังเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดการขยายตัวของปัญหาโรค NCDs และความบกพร่องทางปัญญา เท่ากับว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมกระทบกับปัญหาสุขภาพอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ส่งผลกระทบต่อภูมิคุ้มกันศักยภาพของประชาชนในการไปแข่งขันในมิติอื่น ๆ”
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง
ผอ.มูลนิธิบูรณะนิเวศ มองว่าอุปสรรคสำคัญ แม้ประเทศไทยจะเป็นภาคีของอนุสัญญาด้านสิ่งแวดล้อมและการควบคุมมลพิษหลายด้าน แต่ไม่มีการนำมาใช้เท่าที่ควร รวมถึงการที่รัฐบาลตั้งเป้าที่จะเป็นสมาชิกของประเทศ OECD แต่สถานการณ์ที่เกิดขึ้นในขณะนี้ คือ เราไม่ผ่านเกณฑ์การเข้าเป็นสมาชิกไม่ว่าจะด้านสุขภาพ สิ่งแวดล้อม และอีกหลายเรื่อง
หนึ่งในกฎหมายสำคัญที่อยู่ระหว่างการพิจารณา คือ ร่าง พ.ร.บ.รายงานข้อมูลการปล่อยและการเคลื่อนย้ายสารมลพิษ หรือ PRTR ที่จะควบคุมการปล่อยมลพิษจากแหล่งกำเนิด ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรม ภาคขนส่ง หรือการใช้พลังงานต่าง ๆ ซึ่งผลักดันมาอย่างต่อเนื่อง แต่ยังค้างการพิจารณาอยู่ในรัฐบาลและรัฐสภา ซึ่งหากจะก้าวเข้าสู่ประเทศ OECD จะต้องผลักดันกฎหมายฉบับนี้ เพราะจะเป็นกลไกที่เชื่อมกับการควบคุมการปล่อยก๊าซเรือนกระจก สิ่งแวดล้อม และสุขภาพของประชาชน
“การที่รัฐจัดสรรงบประมาณด้านสิ่งแวดล้อมต่ำ สะท้อนวิสัยทัศน์ของรัฐบาล สังเกตดูว่าทำไมประเทศที่พัฒนาแล้วจึงให้ความสำคัญกับเรื่องสิ่งแวดล้อมและส่งออกขยะจากบ้านเขามาสู่บ้านเรา ภาพเหล่านี้สะท้อนได้ชัดเจนขึ้น
“หากพูดเรื่องสิ่งแวดล้อม ไม่ใช่แค่มิติสิ่งแวดล้อมเพียงอย่างเดียว ไม่ว่าจะเป็นสุขภาพที่ดี ความแข็งแกร่งทางเศรษฐกิจ ความภาคภูมิใจในประเทศ รวมถึงสติปัญญาด้านอื่น ๆ ของประชาชน…อยากให้รัฐบาลให้ความสำคัญกับเรื่องนี้มากกว่าที่เป็นอยู่”
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง
สำหรับเวทีสนทนา หัวข้อ Thailand’s Development – What We Learn and How to Make it Better? ในงาน Rewrite Thailand’s Sustainable Development คิดใหม่ เขียนอนาคตประเทศไทยให้ยั่งยืน จัดโดย สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 101 Public Policy Think Tank และ The101.world ยังมีความเห็นจาก แบ๊งค์ งามอรุณโชติ ผอ.สถาบันนโยบายวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและนวัตกรรม (STIPI) ม.เทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี มองว่าสิ่งที่สามารถเรียนรู้และทำให้ดีขึ้นได้ คือ ประเทศไทยไม่ได้ขาดแผนที่ดี แต่นโยบายการขับเคลื่อนแผนต้องทำให้ดีขึ้น ทั้งในระดับกลยุทธ์ กลไก การออกแบบการขับเคลื่อนว่าจะทะลุออกไปได้อย่างไร เพื่อสร้างจุดแข็งที่สำคัญต่อการออกจากปัญหาต่าง ๆ
ขณะที่ วิรไท สันติประภพ อดีตผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทย มองว่าหากต้องการความเปลี่ยนแปลง แต่ภาครัฐปัจจุบันกลับยังไม่มีแผนปฏิรูปภาครัฐอย่างชัดเจนหรือจริงจัง ตั้งแต่อำนาจรัฐ กระบวนการทำงาน กฎเกณฑ์ กติกา วัฒนธรรมองค์กรในภาครัฐ ซึ่งการปฏิรูปภาครัฐจะไม่เกิดผลถ้าไม่แก้ปัญหาคอร์รัปชัน ซึ่งหลายเรื่อง หลายปัญหาเกิดขึ้นมาจากการคอร์รัปชัน
“การจะส่งต่อสิ่งดี ๆ ให้กับคนรุ่นต่อไป หากไม่ปฏิรูปภาครัฐ สิ่งที่จะสร้างปัญหาเรื่องแรก คือ ฐานะการคลังของประเทศ ฐานะทางการคลังที่ไม่มีภูมิคุ้มกันจะเป็นระเบิดเวลาให้กับคนรุ่นต่อไป สอง คือ การส่งต่อเรื่องปัญหาธรรมาภิบาลให้กับคนรุ่นต่อไป ภาครัฐสำคัญมาก หากเราไม่สามารถส่งต่อสังคมที่มีธรรมาภิบาลได้ ก็จะไม่สามารถนำไปสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน”
วิรไท สันติประภพ
