น้ำท่วม จ.ปราจีนบุรี ในช่วงที่ผ่านมาเสมือนเคราะห์ซ้ำกรรมซัด เพราะก่อนหน้านี้ ชาวบ้านในพื้นที่ต้องเผชิญกับปัญหาการลักลอบทิ้งกากอุตสาหกรรมในพื้นที่ และผลกระทบจากโรงงานอุตสาหกรรมประเภทรีไซเคิลขยะ หนักหน่วง และต่อเนื่องนับสิบ ๆ ปี
หลังน้ำลดภาพที่ปรากฎ คงไม่ต่างจาก ฝีแตก ที่ทิ้งร่องรอยของมลพิษที่ขยายลุกลามกินพื้นที่ไม่น้อยกว่า 4 อำเภอ ทั้งที่ อ.ศรีมหาโพธิ พื้นที่ต้นทาง ที่พบน้ำสีรุ้งเป็นครั้งแรก จากนั้นก็มีการแจ้งเหตุ ปลาในกระชังตาย พบอะลูมิเนียมปนเปื้อนในน้ำ และ ประชาชนมีอาการทางผิวหนัง 116 คน
อ.กบินทร์บุรี เป็นอีกจุดที่พบน้ำสีดำ ตรวจพบอะลูมิเนียมปนเปื้อนในน้ำระดับสูง 3.547 มิลลิกรัมต่อลิตร คลองเขาไม้แก้ว พบคราบน้ำมันสีรุ้ง และมีการพบ กองขี้ไก่ ปนสายไฟ – ชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์
อ.ศรีมโหสถ พบน้ำซึมจากบ่อฝังกลบกากอุตสาหกรรม และผลตรวจร่างกายประชาชน มีโลหะหนักในเลือดสูง อ.บ้านสร้าง ที่นั่นเป็นแหล่งเลี้ยงปลาขนาดใหญ่ พบการปนเปื้อนและสารอะลูมิเนียมสูง ส่งผลให้ปลากระชังตายจำนวนมาก
ช่วงต้นเดือนตุลาคม เมื่อสถานการณ์น้ำเริ่มท่วมคลี่คลาย กรมควบคุมมลพิษ เข้าแจ้งความหาตัวผู้กระทำความผิดที่ สภ.กบินทร์บุรี และ สภ.ศรีมหาโพธิ ตำรวจให้ข้อมูลกับ The Active ว่ากำลังอยู่ระหว่างการรวบรวมหลักฐาน เตรียมแจ้งข้อหากับผู้กระทำผิด แต่ในมุมของ เครือข่ายปราจีนเข้มแข็ง เห็นว่า ทั้ง 2 คดียังไม่คืบหน้า และนี่ไม่ใช่ครั้งแรก ส่วนใหญ่คดีมักค้างอยู่ในชั้นพนักงานสอบสวน ให้เหตุผลขาดหลักฐานที่จะเชื่อมโยงถึงต้นตอแหล่งกำเนิดมลพิษ
ตลอดหลายสิยปีที่ผ่านมา การลุกขึ้นมาต่อสู้กับโรงงานขยะพิษในพื้นที่ ผ่านกลไกปกติ จนถึงการชุมนุมคัดค้าน มักจบลงที่แกนนำถูกฟ้องปิดปากขณะที่ปัญหาการขยายตัวของโรงงานรีไซเคิล และการลักลอบทิ้งกากอุตสาหกรรมกลับทวีความรุนแรงขึ้น
ก่อนแผ่นดินปราจีนบุรีจะอาบพิษ มหากาพย์ของเรื่องนี้ อาจเริ่มจากจุดเปลี่ยนสำคัญที่ คำสั่ง คสช.ที่ 4/2559 อนุญาตให้โรงงานรีไซเคิลขยะ ตั้งในพื้นที่สีเขียวและชุมชนได้ การขยายตัวของโรงงานจึงเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดด และสัมพันธ์กับปัญหาการลักลอบทิ้งกากขยะอุตสาหกรรมในภาคตะวันออก
ปี 2561 ข่าวการตรวจค้นโรงงานที่ลักลอบนำเข้ากากอุตสาหกรรมและขยะอิเล็กทรอนิกส์ ในหลายจังหวัดภาคตะวันออก นับเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ครั้งสำคัญ ตอกย้ำว่า ไทยกลายเป็นถังขยะโลก รองรับนโยบายจีน ที่ยกเลิก สั่งห้ามนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์อย่างเป็นทางการในปี 2564
เครือข่ายปราจีนเข้มแข็ง ระบุว่า การเพิ่มขึ้นของโรงงาน ประเภท 105 และ 106 ที่คัดแยก ฝังกลบ รีไซเคิลขยะ เฉพาะปราจีนบุรีมี โรงงาน 105 ทั้งหมด 82 ใบอนุญาต และโรงงาน 106 มี 68 ใบอนุญาต และกลุ่มโรงงานเหล่านี้ มักพบปัญหาการประกอบกิจการที่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมในหลายมิติ
ข้อมูลจาก มูลนิธิบูรณะนิเวศ รวบรวมข้อมูลจากสื่อออนไลน์ หนังสือพิมพ์ โทรทัศน์ เพจ ระว่างปี 2560–2568 พบการลักลอบทิ้งกากอุตสาหกรรมถูกรายงานต่อสาธารณะ 380 ครั้ง แบ่งเป็น น้ำเสีย 265 ครั้ง และกากอุตสาหกรรมประเภทของแข็ง 117 ครั้ง และหลายกรณีชาวบ้านไม่ได้รับการเยียวยา หาผู้ก่อมลพิษเพื่อรับผิดชอบไม่ได้
หนึ่งในแรงจูงใจสำคัญของการลักลอบทิ้ง คือ ต้นทุนการกำจัดกากอุตสาหกรรมอันตรายที่ถูกต้องตามมาตรฐานอยู่ในระดับสูง ทั้งค่าเทคโนโลยี ระบบบำบัด การขนส่ง และการควบคุมมลพิษ อาจเริ่มตั้งแต่ประมาณ 5,000–7,000 บาทต่อหน่วย และเพิ่มขึ้นเป็น 10,000 บาท 20,000 บาท หรือสูงกว่านั้น หากเป็นกากอันตรายที่ต้องใช้กระบวนการเฉพาะ
ประเทศไทยมีกฎหมายควบคุมการกำจัดกากอุตสาหกรรมอันตราย เช่น ประกาศกระทรวงที่กำหนดให้โรงงานต้นทางและบริษัทรับบำบัดต้องขึ้นทะเบียนกับกรมโรงงานอุตสาหกรรม รถขนส่งต้องขึ้นทะเบียน มีระบบชั่งน้ำหนักปริมาณกากทั้งต้นทางและปลายทาง ระบุชนิดกากและสารปนเปื้อน
รวมถึงกำหนดให้ติดตั้งระบบ GPS แต่กฎหมายไม่ได้ออกแบบให้มีระบบตรวจสอบที่ครอบคลุมตลอดเส้นทางขนส่งจากต้นทางถึงปลายทาง ระบบการตรวจสอบที่อ่อนแอ จึงเปิดช่องโหว่ในการบังคับใช้กฎหมาย จึงพบกากอุตสาหกรรมถูกทิ้งในพื้นที่สาธารณะ รกร้าง เป็นข่าวต่อเนื่อง
การหยุดวงจรลักลอบทิ้ง จึงต้องทำให้ทุกขั้นตอนตรวจสอบย้อนกลับได้ ตั้งแต่โรงงานต้นทาง ผู้รับกำจัด ไปจนถึงรถขนส่งและปลายทาง
และอาจถึงเวลาที่ไทยต้องมีกฎหมายที่เท่าทันในการกำกับ ติดตาม ทั้งระบบ รวมถึงการประเมินศักยภาพของพื้นที่ในการรองรับโรงงานอุตสาหกรรมประเภทนี้ ชั่งน้ำหนักระหว่างเม็ดเงินทางเศรษฐกิจที่ได้ แต่แลกกับมลพิษ ที่นับวันยิ่งขยายความรุนแรง
