“ฟ้องปิดปาก” เมื่อกฎหมายกลายเป็นเครื่องมือทำให้สังคมเงียบ

ช่วงหลายปีที่ผ่านมา มีคดีความจำนวนหนึ่ง ที่มีลักษณะร่วมกันอย่างน่าสนใจ

ผู้ถูกฟ้องมักเป็นชาวบ้าน นักวิชาการ หรือสื่อมวลชน ที่ออกมาสื่อสารเรื่องสาธารณะ ไม่ว่าจะเป็นสิ่งแวดล้อม การทุจริต หรือสิทธิชุมชน

มีการใช้แทกติกหรือกลยุทธ์ในทางกฎหมาย ฟ้องร้องเป็นคดีความ เรียกค่าเสียหายหลายร้อยล้านบาท หรือไม่ก็ฟ้องร้องในที่ห่างไกล เพื่อความลำบากในการเดินทางสู้คดี

การฟ้องปิดปาก หรือ SLAPP ไม่ใช่เรื่องใหม่ในสังคมไทย แต่หลายครั้งแยกออกได้ยากจากการฟ้องคดีตามปกติ เพราะหากดูเพียงลักษณะของคดี ก็คือคดีหมิ่นประมาท คดีบุกรุก หรือคดีเรียกค่าเสียหาย ที่ดูคล้ายเป็นการใช้สิทธิทางกฎหมายธรรมดา

คำถามก็คือระหว่าง เสรีภาพในการแสดงออกของประชาชน กับ สิทธิในการปกป้องชื่อเสียงของผู้ถูกพาดพิง เส้นแบ่งอยู่ตรงไหน

เมื่อการฟ้องคดีแบบ SLAPP กลายเป็นการลงโทษคนที่กล้าพูด กล้าวิจารณ์

เกิดอะไรขึ้นกับสังคมไทย เมื่อหลายครั้งกฎหมายถูกใช้ปิดปากผู้คน

“SLAPP” เป้าหมายไม่ได้อยู่ที่การชนะ แต่อยู่ที่การทำให้หยุดพูด

SLAPP ย่อมาจาก Strategic Lawsuit Against Public Participation หรือ การดำเนินคดีเชิงยุทธศาสตร์เพื่อระงับการมีส่วนร่วมของสาธารณะ ถูกบัญญัติขึ้นในทศวรรษ 1980 โดยศาสตราจารย์ George Pring และ Penelope Canan แห่งมหาวิทยาลัยเดนเวอร์ สหรัฐอเมริกา

หลังพบว่ามีคดีฟ้องร้องจำนวนมาก เพื่อปิดปากประชาชนที่วิพากษ์วิจารณ์ในประเด็นสาธารณะ โดยหัวใจของคดี ไม่ได้อยู่ที่การชนะคดี แต่อยู่ที่การข่มขู่ให้คนหยุดพูด

สำหรับประเทศไทย กรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม นิยามการฟ้อง SLAPP หรือ การฟ้องปิดปากว่า คือการนำกระบวนการยุติธรรมมาใช้เป็นเครื่องมือคุกคาม เพื่อไม่ให้ประชาชนหรือองค์กรต่าง ๆ เข้าไปมีส่วนร่วมตรวจสอบและปกป้องประโยชน์สาธารณะ โดยอาจฟ้องได้ทั้งทางอาญา แพ่ง วินัย หรือปกครอง

ในทิศทางเดียวกัน รศ.สาวตรี สุขศรี อาจารย์ด้านกฎหมาย คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้ขยายความเพิ่มเติมว่า เป้าหมายที่แท้จริงของผู้ฟ้องในคดี SLAPP ไม่ได้อยู่ที่การชนะคดีในศาล แต่ต้องการให้การวิพากษ์วิจารณ์ในเรื่องที่ประชาชนกำลังให้ความสนใจ ต้องหยุดลง โดยใช้เครื่องมือทางกฎหมายและกระบวนการทางศาล เป็นช่องทางในการปิดปากผู้ที่ออกมาวิพากษ์วิจารณ์

“เขาต้องการที่จะให้เรื่องของการวิพากษ์วิจารณ์ที่ประชาชนจะหันมาสนใจมันหยุด มันยุติ คุณอย่าพูดให้มันเยอะ เขาอาจจะทำจริงก็ได้หรือเปล่าเราก็ไม่รู้ หรือเขาอาจจะทำหนึ่ง แต่ว่าไปขยายเป็นสิบ แต่เขาก็รู้สึกว่าเขาเสียหายมาก เขาก็เลยใช้เครื่องมือทางกฎหมาย ใช้ทางศาล ในการปิดปากคนที่มาวิพากษ์วิจารณ์ คราวนี้วิธีการปิดปากมันทำยังไง ก็คือพยายามสร้างภาระให้กับจำเลยหรือให้คนที่ถูกฟ้องคดี”

รศ.สาวตรี สุขศรี

โดยทั่วไป คดี SLAPP มักมีองค์ประกอบร่วมกัน หนึ่ง เรื่องที่ฟ้องเป็นประเด็นสาธารณะ สอง โจทก์เป็นผู้มีอิทธิพลเหนือกว่าจำเลยอย่างชัดเจน ทั้งทางการเงินหรืออำนาจทางการเมืองและสังคม สาม เป็นการเรียกร้องที่ไม่ได้สัดส่วน หรือมีพฤติกรรมประวิงคดีเพื่อสร้างภาระและต้นทุนบางอย่างให้กับผู้ถูกฟ้อง

หรือหากเป็นการฟ้องร้องทางแพ่ง จะพบว่าความเสียหายที่เกิดขึ้นไม่ได้เป็นไปตามสัดส่วนกับจำนวนเงินที่เรียกร้อง มีการตั้งตัวเลขเงินค่าเสียหายให้สูงเกินจริง เช่น การเรียกค่าเสียหายตั้งแต่สองร้อยล้านไปจนถึงพันล้านบาท

กลยุทธ์ที่พบบ่อยคือการฟ้องคดีทางไกล หรือ Forum Shopping เลือกแจ้งความในจังหวัดห่างไกลในคดีอาญา ทั้งที่การฟ้องหรือแจ้งความทำได้ในทุกพื้นที่ แต่เพื่อสร้างภาระการเดินทางให้ผู้ถูกฟ้อง จึงฟ้องในพื้นที่ห่างไกล เช่น กรณีที่มีการไล่ฟ้องผู้คนกว่า 270 คดีกระจายอยู่ทั่วประเทศ ที่จังหวัดหนึ่ง จากทีมงานนักการเมือง

“ทุกคนก็ต้องเดินทางไปรับทราบข้อกล่าวหา ทั้งที่ลักษณะคดีนี้ มันฟ้องที่อื่นก็ได้ เช่น ฟ้องที่กรุงเทพฯ ก็ได้ ฟ้องสถานที่เกิดเหตุก็ได้ หรือว่าฟ้องที่ไหนก็ได้ แต่ว่าเขาเลือกที่จะไปฟ้องตรงนี้ ซึ่งลักษณะแบบนี้ เขาเรียกว่าเป็นการลงโทษโดยใช้กระบวนการ Punishment by Process

“ลงโทษโดยใช้กระบวนการ คือเขาไม่สนใจหรอกว่าศาลจะตัดสินว่าอะไร หรือที่สุดแล้วเขาจะชนะหรือไม่”

รศ.สาวตรี สุขศรี

คดีลักษณะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว แต่กลับเกิดขึ้นซ้ำแล้ว ซ้ำเล่า กับคนที่ออกมาพูดในเรื่องสาธารณะ และที่มากไปกว่านั้น ในประเทศไทย ภาพของการฟ้องปิดปากยังมีความซับซ้อนขึ้นไปอีก

ประเทศไทย การฟ้องปิดปากมีแนวโน้มรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ จากที่เคยเป็นเรื่องของบริษัทเอกชนกับชาวบ้านที่ออกมาคัดค้านโครงการต่าง ๆ

วันนี้ผู้ฟ้องก็ขยายวงกว้างขึ้น มีทั้งนักการเมือง เจ้าหน้าที่รัฐ และหน่วยงานที่ทำหน้าที่บังคับใช้กฎหมาย

สุทธิเกียรติ คชโส นักกฎหมายจากมูลนิธินิติธรรมสิ่งแวดล้อม หรือ EnLAW องค์กรพัฒนาเอกชนที่ช่วยเหลือคดีด้านสิ่งแวดล้อม อธิบายถึงวิธีการแจ้งความ โดยให้กระบวนการยุติธรรมของรัฐ ทั้งตำรวจและอัยการ เป็นผู้ดำเนินคดีแทน เพื่อสร้างความชอบธรรมในการดำเนินคดีความ ขณะเดียวกัน ก็หวังผลลัพธ์อีกด้าน คือ ข่มขู่คุกคามให้ฝ่ายตรงข้ามหยุดเคลื่อนไหว หรือที่เรียกว่า Judicial Harassment

“อัยการก็ส่งฟ้อง เขาก็บอกว่าเขาไม่ได้ฟ้องเอง ดำเนินกระบวนการยุติธรรมโดยสุจริต เขาแค่คิดว่าเขาได้รับความเสียหายแล้วไปแจ้งความ คดีแบบนี้เยอะนะครับ แต่ว่าด้วยประเด็นในบ้านเมืองเรามันมีเยอะมาก จนกลบการฟ้องคดี SLAPP”

“หรือแม้แต่เจ้าหน้าที่ตำรวจใช้ พ.ร.บ.ชุมนุม ใช้เครื่องมือใช้กฎหมายอะไรใหม่ ๆ มาเป็นเครื่องมือในการดำเนินการ อันนี้ก็อาจจะเรียกว่าเป็น SLAPP อย่างหนึ่ง แต่ว่าไม่ใช่คำนิยามที่เขามีการนิยามมาก่อน แต่อาจจะเป็น SLAPP โดยรัฐ”

สุทธิเกียรติ คชโส

เขาขยายความว่า ในบริบทไทยปัจจุบัน การฟ้อง SLAPP โดยรัฐไม่ได้หยุดอยู่แค่การฟ้องคดีหมิ่นประมาท แต่ยังรวมถึงการนำกฎหมายอื่น ๆ มาใช้เป็นเครื่องมือ ไม่ว่าจะเป็น พ.ร.บ.ชุมนุม พ.ร.ก.ฉุกเฉิน หรือแม้แต่กฎหมาย PDPA ขึ้นอยู่กับว่าช่วงเวลานั้น ต้องการใช้กฎหมายฉบับไหน

การฟ้อง SLAPP ไม่ได้สั่งการมาจากส่วนกลางเสมอไป

บางกรณี เจ้าหน้าที่รัฐในระดับท้องถิ่น ไม่ว่าจะเป็นผู้ว่าฯ หรือนักการเมืองท้องถิ่น มีแรงกดดันจากการออกนโยบายหรือเกี่ยวโยงกับนักการเมือง ที่เป็นผลจากระบบอุปถัมภ์ เครือข่ายทุนที่มักผูกขาดทุนการเมืองท้องถิ่น ทำให้เกิดการฟ้อง SLAPP เพื่อปกป้องโครงการที่มีผลประโยชน์เกี่ยวพันกับเครือข่ายนักการเมืองนั้น ๆ หรือแม้กระทั่ง ทำไปเพื่อหวังผลต่อการเลื่อนขั้น เลื่อนตำแหน่ง ในมิติที่รัฐเป็นผู้ฟ้อง SLAPP กับประชาชนเสียเอง ซึ่งแทบไม่พบในต่างประเทศ

ปรากฏการณ์นี้ รศ.สาวตรี เรียกว่า Political SLAPP เป็นการฟ้องร้อง ดำเนินคดี ที่โจทก์ไม่ใช่บริษัทหรือนายทุน แต่เป็นรัฐ หรือผู้ที่มีอุดมการณ์ทางการเมืองตรงข้าม

โดยหยิบกฎหมายที่มีอยู่ในมือมาใช้เป็นเครื่องมือ ไม่ว่าจะเป็นกฎหมายอาญา พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ กฎหมายหมิ่นประมาท หรือแม้กระทั่งการใช้กฎหมายอาญาที่มีโทษรุนแรง อย่าง กฎหมายอาญามาตรา 112 ที่เป็นอาญาแผ่นดิน แต่กลับเปิดโอกาสให้ใครก็ได้แจ้งความดำเนินคดี โดยไม่ต้องเป็นผู้เสียหายโดยตรง

ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีการฟ้องในรูปแบบ Political Figure SLAPP คือ การที่นักการเมืองหรือข้าราชการชั้นสูง ใช้การฟ้องคดีเพื่อสร้าง Chilling Effect ทำให้สังคมหวาดกลัว ไม่กล้าวิพากษ์วิจารณ์ ยิ่งไปกว่านั้น ผู้ฟ้องมักมีอิทธิพลเหนือกระบวนการยุติธรรมในพื้นที่อยู่แล้ว ทั้งจากอำนาจแต่งตั้งโยกย้าย และเครือข่ายกับเจ้าหน้าที่รัฐในท้องถิ่น

คดีฟ้องปิดปากในไทยและทั่วโลก

ในประเทศไทย สถานการณ์การฟ้องปิดปากเป็นอย่างไร…

จากการสำรวจ การเก็บข้อมูลจากหลายองค์กร ได้ขยายภาพชัดว่า คดีฟ้องปิดปาก ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างประปราย ในทางตรงกันข้าม กำลังลุกลาม ขยายตัว

ข้อมูลจากองค์กรด้านสิทธิมนุษยชนระดับสากล Protection International พบคดี SLAPP ในไทย อย่างน้อย 595 คดี ระหว่างปี 2557–2568 ขณะที่ องค์กร Fortify Rights นับคดีหมิ่นประมาทรวม พุ่งสูงถึง 26,085 คดี ระหว่างปี 2558–2563

รายงานเรื่อง กฎหมายและมาตรการป้องกันการดำเนินคดีเชิงยุทธศาสตร์เพื่อระงับการมีส่วนร่วมของสาธารณะในบริบทธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน จัดทำโดยโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ UNDP ประเทศไทย ร่วมกับกรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม ที่เผยแพร่ในปี 2566

พบว่าระหว่างปี 2540 ถึง 2565 มีคดีที่เข้าข่าย SLAPP โดยภาคธุรกิจและรัฐวิสาหกิจรวมทั้งสิ้น 109 คดี ผู้ฟ้องรายใหญ่ที่สุดคือกลุ่มธุรกิจเหมืองแร่ถึง 34% รองมาคืออุตสาหกรรมปศุสัตว์ 21% และพลังงาน 13%

โดยกลุ่มคนที่ตกเป็นเป้าหมายในการฟ้องปิดปากมากที่สุด คือ ชาวบ้านและกลุ่มเคลื่อนไหวระดับท้องถิ่นคิดเป็น 78% รองมาคือนักกิจกรรม 10% และนักสหภาพแรงงาน 6% ส่วนใหญ่ถูกฟ้องจากการเผยแพร่ข้อมูลออนไลน์ การชุมนุม และการให้สัมภาษณ์สื่อ

จากรายงานจะเห็นได้ว่า กลุ่มคนที่ถูกฟ้องปิดปากมากที่สุด คือ ชาวบ้านและกลุ่มเคลื่อนไหวในระดับท้องถิ่น ซึ่งถือเป็นกลุ่มคนที่มีอำนาจต่อรองน้อยที่สุด

และจากรายงานของศูนย์ธุรกิจและสิทธิมนุษยชน หรือ BHRC พบว่าระหว่างปี 2558 ถึง 2564 มีคดีที่บริษัทเอกชนยื่นฟ้องนักปกป้องสิทธิมนุษยชนทั่วโลกถึง 355 คดี โดยภูมิภาคที่มีคดีมากที่สุดคือลาตินอเมริกา รองมาคือเอเชียและแปซิฟิก

แต่เมื่อจัดอันดับแบ่งเป็นรายประเทศ ประเทศไทยครองอันดับหนึ่ง ตามด้วยฮอนดูรัสและเปรู

จากรายงานยังชี้ให้เห็นอีกว่าคดีจำนวนมากไม่ได้หวังผลชนะในศาล เพราะโจทก์มักถอนฟ้องก่อนที่คดีจะมีคำพิพากษา และฐานความผิดที่ใช้ฟ้องบ่อยที่สุดคือคดีหมิ่นประมาท อีกทั้งยังมีการนำ พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 (PDPA) มาใช้ โดยคดีส่วนใหญ่ 65% เป็นคดีแพ่ง และ 20% เป็นคดีอาญา

นี่เป็นภาพสะท้อนได้เป็นอย่างดี ว่ากฎหมายทุกรูปแบบล้วนถูกหยิบมาใช้เป็นเครื่องมือได้ทั้งสิ้น

คดีปลาหมอคางดำ เมื่อผู้เปิดโปงกลายเป็นจำเลย

คดีที่เข้าข่าย ฟ้องปิดปาก ส่งผลอย่างไรกับชีวิตคน หรือหน่วยงานที่เปิดเผยข้อเท็จจริง ?

การออกมาเปิดเผยข้อมูลในเวทีวิชาการสาธารณะ ในปี 2567 ของ วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ เลขาธิการมูลนิธิชีววิถี หรือ BioThai เชื่อมโยงต้นตอการระบาดของปลาหมอคางดำกับฟาร์มเลี้ยงสัตว์น้ำของบริษัทเอกชนในจังหวัดสมุทรสงคราม น่าจะเป็นตัวอย่างได้ดี

เพราะสิ่งที่ตามมา บริษัท เจริญโภคภัณฑ์อาหาร จำกัด (มหาชน) หรือ ซีพีเอฟ ฟ้อง วิฑูรย์ 2 คดี เรียกค่าเสียหายรวม 200 ล้านบาท ในข้อหา หมิ่นประมาทโดยการโฆษณา

ในการต่อสู้คดี วิฑูรย์และไบโอไทยยืนยันว่าเป็นการแสดงความเห็นโดยสุจริตเพื่อประโยชน์สาธารณะ และมองว่าคดีนี้เข้าข่าย การฟ้องปิดปาก หรือ SLAPP

ส่วนซีพีเอฟยืนยันว่าไม่ใช่การฟ้องปิดปาก แต่เป็นการดำเนินคดีเพื่อแสวงหาข้อเท็จจริง

แม้การถูกฟ้องร้องครั้งนี้ ไม่ใช่ครั้งแรกของวิฑูรย์และไบโอไทย แต่การถูกดำเนินคดีครั้งนี้ทำให้ วิฑูรย์ แม้ยังคงยืนยันในความถูกต้อง แต่ก็ยอมรับว่าสูญเสียเวลาในการต่อสู้คดีเป็นอย่างมาก

“การฟ้องร้องแบบนี้ทำให้เราสูญเสียเวลาไปสัก 30 เปอร์เซ็นต์ของเวลางานที่เราควรจะใช้เพื่อทำประโยชน์ต่อสาธารณะในเรื่องอื่น แทนที่จะต้องมาเสียเวลากับเรื่องพวกนี้ ไม่นับผลกระทบเรื่องอื่น เรื่องจิตใจอะไรพวกนี้…

“ผมว่าไม่มีใครที่เฉยอยู่ได้ในสถานการณ์ที่เราถูกฟ้องโดยบริษัทยักษ์ใหญ่ของโลกในด้านอุตสาหกรรมอาหารสัตว์”

วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ

วิฑูรย์ มั่นใจว่าการเสนอข้อมูลของเขาเป็นการรักษาผลประโยชน์ของสาธารณะ และการแสดงออกในเวทีวิชาการวันนั้นก็เปิดให้ทุกฝ่ายได้นำเสนอข้อมูล

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่หนักหนาไม่แพ้กระบวนการทางกฎหมาย คือการต้องอธิบายให้ครอบครัวเข้าใจว่าเกิดอะไรขึ้น และรับมือกับมันอย่างไร

“ครอบครัวสำคัญ แล้วผมเชื่อว่าหลายคน เรื่องนี้อาจจะเป็นเรื่องหลักเลยที่เขาจะตัดสินใจว่าเขาจะต่อสู้หรือไม่ แต่ผมก็โชคดีหน่อย หลังจากชี้แจงทำความเข้าใจแล้ว เขาก็อยู่ข้างเราเต็มที่ เขารู้ว่าเราทำงานอะไร”

วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ

ด้าน สุทธิเกียรติ นักกฎหมายจาก EnLAW มองว่าคดีปลาหมอคางดำเข้าข่าย SLAPP และสะท้อนให้เห็นพัฒนาการของการฟ้องปิดปากในยุคใหม่ ที่ผู้มีอำนาจเหนือกว่า เลือกใช้วิธีแจ้งความคดีอาญาแทนการฟ้องแพ่ง

“คดีปลาหมอคางดำ ที่ซีพีเอฟ ฟ้อง ไบโอไทยกับพี่วิฑูรย์ เขาใช้วิธีดำเนินคดีโดยการแจ้งความ เขาจะได้ไม่บอกว่านี่เป็น SLAPP นะเพราะว่าเขาใช้กระบวนการยุติธรรมทางอาญาที่กฎหมายกำหนดทุกประการ แล้วคนดำเนินคดีก็เป็นอัยการเป็นเจ้าหน้าที่ของรัฐ ไม่ใช่บริษัท…แต่ว่าเป็นการยืมมือกระบวนการยุติธรรม”

สุทธิเกียรติ คชโส

สุทธิเกียรติ ยังชี้ว่า การเลือกใช้คดีอาญาไม่ใช่เรื่องบังเอิญ เพราะโทษอาญานั้นหนักกว่าคดีแพ่ง และที่สำคัญกว่านั้น มันสร้างความกลัวได้มากกว่า ไม่ใช่แค่ทำให้คนที่ถูกฟ้องหยุดเคลื่อนไหว แต่ทำให้คนอื่น ๆ ไม่กล้าที่จะร่วมแสดงความคิดเห็น

ขณะนี้คดีปลาหมอคางดำยังอยู่ในกระบวนการพิจารณาของศาล ยังไม่มีคำพิพากษา ฝั่งของวิฑูรย์ ยืนยันปฏิเสธทุกข้อกล่าวหา และจะสู้คดีถึงที่สุด ขณะที่ ซีพีเอฟ ก็ยืนยันสิทธิ์ในการดำเนินคดีเพื่อปกป้องชื่อเสียงของบริษัท

Anti-SLAPP เครื่องมือ ปกป้องสิทธิการส่งเสียงเพื่อสาธารณะ

คดีอย่างปลาหมอคางดำ ทำให้เกิดคำถามที่ยังหาคำตอบไม่ได้ในระบบกฎหมายไทยในปัจจุบัน ระหว่างสิทธิของผู้ที่รู้สึกว่าตนถูกกล่าวหาโดยไม่เป็นธรรม กับสิทธิของผู้ที่คิดว่าการพูดความจริงที่เป็นประโยชน์สาธารณะกลับทำให้ตกเป็นจำเลย เส้นแบ่งระหว่างสองสิ่งนี้ ระบบกฎหมายไทยมีเครื่องมืออะไรบ้างที่จะรับมือกับเหตุการณ์แบบนี้

ปัจจุบันไทยยังไม่มีกฎหมาย Anti-SLAPP ที่คุ้มครองประชาชนอย่างครอบคลุม มีเพียง พ.ร.ป.ว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริต ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568 ของคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ หรือ ป.ป.ช. ที่นำหลักการ Anti SLAPP บางส่วนเข้ามาไว้ แต่คุ้มครองได้เฉพาะผู้ที่แจ้งเบาะแสคดีทุจริตต่อ ป.ป.ช. เท่านั้น แต่ไม่ครอบคลุมนักกิจกรรม สื่อมวลชน หรือประชาชนที่ตรวจสอบประเด็นสาธารณะในวงกว้าง

แม้กฎหมาย ป.ป.ช. จะบังคับใช้มานานกว่า 1 ปีแล้ว แต่ผู้เชี่ยวชาญหลายคนตั้งข้อสังเกตว่ายังไม่เห็นการบังคับใช้จริงอย่างชัดเจน ขณะที่ร่างกฎหมาย Anti SLAPP ฉบับครอบคลุมกว่า ทั้งของกรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม และของพรรคประชาชน ยังอยู่ในกระบวนการผลักดัน และยังไม่มีความคืบหน้าที่เป็นรูปธรรม

รศ.สาวตรี ย้ำชัดว่า นิยามกฎหมาย Anti-SLAPP ไม่ใช่แค่การแก้กฎหมายหมิ่นประมาทตัวเดียว แต่ต้องเป็นกฎหมายที่ประมวลทุกองค์ประกอบเข้าไว้ด้วยกัน ทั้งนิยามที่ชัดเจนว่าอะไรคือ SLAPP ตัวชี้วัดที่ใช้กลั่นกรอง กระบวนการพิเศษที่คุ้มครองผู้ถูกฟ้องระหว่างที่คดียังไม่มีคำตัดสิน รวมถึงบทลงโทษสำหรับผู้ที่ใช้สิทธิทางกฎหมายโดยไม่สุจริต

“Anti-SLAPP Law ที่ดี มันต้องประมวลเอาทุกเรื่องเข้าไป ทั้งในเรื่องของนิยามที่มันถูกต้อง ตัวชี้วัดว่าอะไรคือการ SLAPP กระบวนการคุ้มครองเหยื่อ คุ้มครองผู้ถูกฟ้องคดีในระหว่างที่กำลังพิจารณากันอยู่ว่ามัน SLAPP จริงหรือเปล่า มันจะต้องมีกระบวนการพิเศษยังไง…จ่ายอย่างเดียวยังจบไม่ได้ คุณต้องมีบทลงโทษคนที่ใช้สิทธิโดยไม่สุจริตด้วย เพื่อที่จะป้องกันการ SLAPP ในอนาคต…ดังนั้น ถามว่าจะแก้ตรงไหน ต้องบอกว่ามันต้องมีกฎหมายตัวนี้ให้ได้ก่อน”

รศ.สาวตรี สุขศรี

แม้ในตอนนี้ยังไม่มีกฎหมาย Anti-SLAPP แต่การรวมพลังของประชาชนก็สามารถคัดง้างการใช้กฎหมายเพื่อปิดปากประชาชนได้ รศ.สาวตรี ยกตัวอย่างที่อังกฤษ เมื่อ McDonald’s ฟ้องร้องนักเคลื่อนไหวกลุ่ม London Greenpeace สองคน ที่วิพากษ์การดำเนินธุรกิจ จนกลายเป็นคดีสาธารณะที่ประชาชนร่วมบริจาคเงินสู้คดี และช่วยกันเผยแพร่ข้อมูลออกไปในวงกว้าง

ปรากฏการณ์นี้ถูกเรียกว่า SLAPP Back

รศ.สาวตรี ย้ำว่า นี่คือหนึ่งในเครื่องมือที่ภาคประชาชนสามารถทำได้ระหว่างที่ยังไม่มีกฎหมาย Anti-SLAPP โดยมีเงื่อนไขความสำเร็จ อยู่ที่คดีนั้นต้องเป็นเรื่องที่สาธารณะเห็นฟ้องต้องกัน และต้องอยู่ในสังคมที่ผู้คนเป็น Active citizen ที่จะร่วมมือกันโต้กลับผู้ฟ้องได้

หนึ่งในความเคลื่อนไหวที่น่าสนใจจากฝั่งผู้บังคับใช้กฎหมายที่ในกรณี Anti-SLAPP เกิดขึ้นในเดือนพฤษภาคม 2569

เมื่อ อดิศักดิ์ ตันติวงศ์ ประธานศาลฎีกา ลงนามในคำแนะนำของประธานศาลฎีกาเกี่ยวกับการดำเนินคดีโดยไม่สุจริตในคดีอาญา พ.ศ. 2569 เพื่อวางแนวทางให้ศาลกลั่นกรองคดีที่อาจมีลักษณะกลั่นแกล้ง เช่น การฟ้องเพื่อมุ่งหวังคุกคาม ข่มขู่ หรือยับยั้งการใช้สิทธิเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นตามรัฐธรรมนูญ การจงใจฟ้องทางไกล การฟ้องโดยไม่มีพยานหลักฐานเพียงพอ เป็นต้น

แม้โดยรวมถือเป็นสัญญาณที่ดี แต่ยังต้องติดตามว่าจะถูกนำไปใช้จริงแค่ไหน เพราะสิ่งนี้เป็นเพียง “คำแนะนำ” ไม่ใช่กฎหมายหรือระเบียบที่มีผลบังคับ ดังนั้น เมื่อนำไปใช้จริงขึ้นก็ยังขึ้นอยู่กับดุลพินิจของผู้พิพากษาแต่ละคน

ยืนยันสิทธิการแสดงออกเพื่อประโยชน์สาธารณะ

ถึงตรงนี้ การหาสมดุลระหว่างสิทธิในการปกป้องชื่อเสียง กับเสรีภาพในการแสดงออกเพื่อประโยชน์สาธารณะ ยังคงเป็นข้อถกเถียงที่สังคมต้องร่วมหาคำตอบ

รศ.สาวตรี ย้ำว่าการฟ้องคดีเพื่อปกป้องชื่อเสียงที่ถูกละเมิดจริง ๆ เป็นสิทธิที่ต้องได้รับการคุ้มครองเช่นกัน

โจทย์ของสังคมจึงไม่ใช่การเลือกข้างใดข้างหนึ่ง แต่คือการออกแบบกติกาที่แยกแยะได้ว่า อะไรคือการใช้สิทธิโดยสุจริต และอะไรคือการใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือ

เพราะเมื่อใดที่คนธรรมดาเริ่มกลัวการตั้งคำถาม กลัวการพูดถึงสิ่งที่กระทบส่วนรวม สังคมก็จะค่อย ๆ เงียบลง ไม่ใช่เพราะไม่มีปัญหา แต่เพราะไม่มีใครกล้าพูดถึงมันอีกต่อไป

“ถ้าเราหยุดพูด เราก็แพ้ตั้งแต่ต้นแล้วใช่ไหม โดยไม่ทันสู้ใช่ไหม แต่การที่เขาฟ้องให้เราปิดปาก แต่เราไม่ปิด ไม่ว่าผลคดีจะเป็นยังไงแต่คุณแพ้แล้ว เพราะคนที่คุณฟ้องนี่มันพูดยิ่งกว่าเดิม มันแฉยิ่งกว่าเดิม…ขยายให้ผู้คนที่ไม่กลัวเรื่องนี้ ลุกขึ้นมาพูด คุณก็ทำอะไรไม่ได้”

วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ

บทส่งท้าย

หากเราเชื่อเรื่องการตรวจสอบและการมีส่วนร่วมโดยประชาชน แต่รัฐไม่ได้สร้างเครื่องมือที่เป็นหลักประกันว่าการที่พวกเขาออกมาเป็นหูเป็นตาแทนรัฐ จะได้รับการคุ้มครอง ก็น่าเป็นห่วงว่าในอนาคตใครจะกล้าลุกขึ้นออกมาปกป้องประโยชน์สาธารณะ

การใช้วิธีการฟ้องปิดปาก หรือ SLAPP คนที่ได้รับผลกระทบไม่ใช่เพียงคนที่ถูกฟ้องร้องทางกฎหมาย เเต่หมายถึงคนในสังคมที่อาจจะสูญเสียผลประโยชน์สาธารณะ เมื่อข้อเท็จจริงถูกปิดกั้น

เพราะฉะนั้นถ้ามีความชัดเจนว่ากฎหมายกำลังถูกใช้เป็นเครื่องมือในการปิดปากผู้ที่พยายามจะปกป้องผลประโยชน์สาธารณะ คนในสังคมก็ไม่ควรที่จะอยู่เฉย ด้วยการมองว่าเป็นเรื่องของตัวบุคคลเท่านั้น

เพราะสุดท้ายเเล้ว…การฟ้องปิดปากในเรื่องที่เกี่ยวกับผลประโยชน์สาธารณะ ก็เท่ากับการปิดปากคนในสังคม

หมายเหตุ: เนื้อหาบางส่วนเผยแพร่ครั้งแรกวันที่ 8 ก.ค. 2569 ในรายการ Cross Talk คิดต่างคุยกัน

อ้างอิง

• “ฟ้องปิดปาก” เมื่อกฎหมายกลายเป็นเครื่องมือทำให้สังคมเงียบ | Cross Talk คิดต่างคุยกัน
• การฟ้องปิดปาก (SLAPP) กับมาตรการทางกฎหมายในการคุ้มครองการมีส่วนร่วมของสาธารณะ

เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง

• ฟ้องปิดปากนักเคลื่อนไหว หลังช่วยแรงงานถูกหลอกไปทำงานต่างประเทศ
• ฟ้องปิดปาก ? กกต. โต้กลับพลเมือง หลังจับพิรุธการเลือกตั้ง
• กม. คุ้มครองผู้ชี้เบาะแสคดีทุจริตต่อ ป.ป.ช. ไม่ช่วยแก้ฟ้องปิดปาก
• ถึงเวลาไทย ต้องมี ‘กม.Anti-SLAPP’ หลัง BIOTHAI ถูกเอกชนฟ้องหมิ่น ปมระบาด ‘ปลาหมอคางดำ’
• Anti-SLAPP Law : ความหวังใหม่ในการต่อต้านคอร์รัปชันไทย