หากทอดสายตามองจากมุมสูงลงมายังตำบลคูหาใต้ อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา ภาพที่ปรากฏเบื้องหน้าคือความงดงามของ “เขาคูหา” ที่ตั้งตระหง่านอย่างแข็งแกร่งท่ามกลางทุ่งนาสีเขียวขจี แสงแดดที่ส่องกระทบและสายลมที่พัดผ่านอย่างสงบเย็น ได้ดึงดูดนักท่องเที่ยวให้เดินทางมาสูดอากาศบริสุทธิ์ บางคนเดินลัดเลาะขึ้นไปชื่นชมทิวทัศน์แบบ 360 องศา บริเวณ “หลักโค” ในขณะที่คู่รักหลายคู่เลือกสถานที่แห่งนี้เพื่อมาจดทะเบียนสมรสในวันวาเลนไทน์
พื้นที่ที่สวยงามคล้ายต่างประเทศด้วยแนวต้นสนแห่งนี้ ยังทำหน้าที่เป็น “แหล่งน้ำซับน้ำซึม” เปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่คอยหล่อเลี้ยงวิถีชีวิตและเกษตรกรในพื้นที่มาอย่างยาวนาน ชาวบ้านเล่าขานกันว่า ในอดีตบริเวณนี้เคยเป็นที่ผูกวัวควาย แต่เมื่อเกิดเหตุการณ์โคหายบ่อยครั้ง คำว่า “โคหา” จึงค่อย ๆ เพี้ยนมาเป็น “คูหา” ซึ่งเป็นที่มาของชื่อภูเขาลูกนี้
ทว่าภายใต้รอยยิ้มของภูผาและความสงบสุขที่ผู้คนได้สัมผัส กลับซ่อนเรื่องราวการต่อสู้ที่ต้องแลกมาด้วยลมหายใจ หยาดเหงื่อ และวัยหนุ่มสาว
ความงดงามนี้ไม่ได้เกิดจากการสรรค์สร้างของธรรมชาติเพียงอย่างเดียว แต่ถูกปกป้องไว้ด้วยจิตวิญญาณของ “เอกชัย อิสระทะ” อดีตแกนนำนักสู้ภาคประชาชน ผู้ทุ่มเททั้งชีวิตเพื่อปกป้องทรัพยากรบ้านเกิด และคนที่เคียงข้างเขาคือ “ณัฑฐวรรณ อิสระทะ” หญิงสาวผู้เดินทางลงใต้เพราะความรัก จนกลายมาเป็นคู่คิดและลมหายใจเคียงคู่กันในทุกสมรภูมิชีวิต
เรื่องราวของพวกเขาก้าวข้ามจากการเป็นเพียงบันทึกการต่อสู้ด้านสิ่งแวดล้อม กลายมาเป็น “วิทยาทานอันทรงคุณค่า” ที่สะท้อนความหมายของการมีชีวิตอยู่เพื่อผู้อื่น และเมื่อวันที่นักสู้ผู้แข็งแกร่งต้องล้มลงกลายเป็นผู้ป่วยติดเตียง ภาระหน้าที่ในการโอบอุ้มชีวิตจึงตกไปอยู่บนบ่าของภรรยา กลายเป็นภาพสะท้อนที่ลึกซึ้งและเจ็บปวดของสังคมไทย เมื่อผู้สูงอายุต้องรับบทบาทดูแลผู้ป่วยติดเตียง ซึ่งตัวผู้ป่วยเอง ก็กำลังก้าวสู่วัยสูงอายุเช่นกัน
การทุ่มเทดูแลกันด้วยความรักและความเข้าใจในวันที่ร่างกายเปราะบาง กลายเป็นบทเรียนราคาแพงที่ส่งเสียงไปยังผู้กำหนดนโยบายว่า สังคมไทยมี “เบาะรองรับ” ที่อบอุ่นและแข็งแกร่งพอแล้วหรือยัง สำหรับผู้ดูแลที่เรี่ยวแรงกำลังโรยราลงไปตามกาลเวลา
บทที่ 1: สมรภูมิเขาคูหา ราคาของอุดมการณ์และจุดเริ่มต้นจากกระดาษโน้ตแผ่นเล็ก
การจะเข้าใจเรื่องราวของเขาคูหาอย่างถ่องแท้ จำเป็นต้องย้อนกลับไปฟังเสียงบอกเล่าจากความทรงจำของ ณัฑฐวรรณ หรือ แมว ผู้เป็นภรรยาและเพื่อนร่วมรบ ซึ่งสะท้อนจุดเริ่มต้นของมรสุมครั้งนั้นว่า ในอดีตเธอและเอกชัยไม่ได้ใช้ชีวิตอยู่ประจำที่บ้านคูหาใต้ แต่ทำงานและพักอาศัยอยู่ที่หาดใหญ่ โดยมักจะขับรถกลับบ้านดึกดื่น
“ช่วงนั้นอยู่กันที่หาดใหญ่ ไม่ได้อยู่บ้านนี้ ไป ๆ มา ๆ กลางคืนกลับบ้านสี่ทุ่ม แล้วช่วงหลัง ๆ เมื่อปี 51-52 เราขับรถกลับมาจากหาดใหญ่สักเที่ยงคืน พอมาถึงสี่แยกมองเข้าไปมันเห็นเขาคูหา แล้วมีไฟอยู่บนภูเขา มีเสียงคึกคัก ๆ ทำงาน ขนาดเราอยู่ห่างประมาณ 3 กิโลเมตร ยังได้ยินเสียงเครื่องจักรทำงาน เราก็คุยกันสองคน ว่าคนแถวนั้นเขาไม่ลำบาก ไม่รำคาญ ไม่เดือดร้อนกันเหรอ”
ความสงสัยในคืนนั้น นำพาให้ทั้งคู่ได้พบกับ บรรจง ทองเอื่อย สมาชิกเครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก ผู้เข้ามาขอความช่วยเหลือ เสียงสะท้อนที่คล้ายจะร้องไห้เพื่อขอคนช่วยหยุดการระเบิดภูเขา ทำให้เอกชัยและณัฑฐวรรณตระหนักว่าปัญหานี้รอช้าไม่ได้ แม้ในตอนแรก ณัฑฐวรรณจะบอกกับชาวบ้านว่า “ตัวเองต้องลุกขึ้นมาเอง ต้องไปยืนแถวหน้าเอง ไม่ใช่ให้พี่ไปอยู่แถวหน้า” เพราะบ้านของชาวบ้านอยู่ใกล้ภูเขามากกว่า แต่สุดท้ายเมื่อเห็นความเดือดร้อนอย่างแท้จริง ทั้งคู่ก็กระโจนเข้าสู่สนามการต่อสู้ทันที
จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นจากกระดาษโน้ตแผ่นเล็ก ๆ เมื่อครั้งที่มีการประชุมที่องค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.)
“ตอนนั้นมีคนมาบอกว่าเขาจะมีประชุมที่ อบต. เรื่องเขาคูหา แล้วติดงานเลยไม่ได้ไป ก็เลยเขียนโน้ตไว้ให้ลุงเอกว่าวันนี้เขาประชุมเรื่องเขาคูหาลองเข้าไปดูเผื่อเราจะช่วยอะไรได้บ้าง พอแกเห็นก็ไปเลย ป้าแมวก็ไม่ได้ไปกับเขา“
ณัฑฐวรรณ เล่าด้วยรอยยิ้มปนความทรงจำ
ในห้องประชุมวันนั้น เอกชัย นั่งเงียบอยู่ด้านหลังสุด แต่กลับบันทึกข้อมูลและลุกขึ้นถามคำถามเดียวที่พลิกสถานการณ์ทั้งหมด นั่นคือ การลุกขึ้นมาทวงถามเรื่องประทานบัตรที่หมดอายุไปตั้งแต่ปี 2553 แต่กลับมีความพยายามลักลอบต่อสัญญา คำถามนั้นสร้างความฮือฮาและปลุกชาวบ้านที่ไม่เคยรู้จักกันมาก่อนให้ตื่นตัว หลังจบเวที เอกชัยฉีกกระดาษเป็นแผ่นเล็ก ๆ เขียนเบอร์โทรศัพท์แล้วเดินแจกให้กับผู้คนที่คัดค้าน จนกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการรวมตัวกันครั้งประวัติศาสตร์
ท่ามกลางข้อจำกัดเรื่องทุนทรัพย์ ชาวบ้านต้องลงขันกันเอง เมื่อเงินร่อยหรอ ณัฑฐวรรณ ตัดสินใจนำเงินมรดก 300,000 บาท ที่ได้รับจากการเสียชีวิตของพ่อ มาสนับสนุนการต่อสู้
“ถ้าพูดเรื่องเขาคูหานี่ มันเหมือนเป็นชีวิตของแกเลย ตอนที่พ่อเสียใหม่ ๆ ได้มรดกมาก็เอามาลงสู้กับเขาคูหาเพราะเราไม่มีงบฯ ถามว่าสามแสนบาทกับการที่เอาเขาลูกนี้ไว้ทั้งลูก แล้วคนแถวนี้มีความสุข มีอากาศที่ดีหายใจโดยไม่ต้องมีฝุ่นควัน เรารู้สึกว่ามันคุ้ม“
ณัฑฐวรรณ เล่าอย่างน่าประทับใจ
ความเสียสละนี้ผลิดอกออกผลในวันที่ 18 กรกฎาคม 2567 เมื่อศาลปกครองสูงสุดมีคำพิพากษาเพิกถอนเขาคูหาจากการเป็นแหล่งหินอุตสาหกรรม ปิดฉากการต่อสู้ 25 ปี พร้อมกับการระดมทุน 1.2 ล้านบาท จัดซื้อที่ดินหน้าเขาคูหาเพื่อคืนให้เป็นพื้นที่สาธารณประโยชน์อย่างแท้จริง
บทที่ 2: วินาทีที่ลมหายใจสะดุดเมื่อ “ผู้พิทักษ์” กลายเป็น “ผู้ป่วยติดเตียง”
ชัยชนะอันยิ่งใหญ่ของชุมชน กลับเดินทางมาถึงในวันที่แกนนำคนสำคัญไม่สามารถยืนหยัดชื่นชมมันด้วยสองขาของตัวเองได้อีกต่อไป วันที่ 6 กันยายน 2565 ณ สนามกีฬาในอำเภอหาดใหญ่ ขณะที่เอกชัยกำลังออกกำลังกายเตะฟุตบอลตามปกติ เพียง 8 นาทีหลังจากลงสนาม เขาเกิดอาการวูบและมีภาวะหัวใจหยุดเต้น ความเจ็บปวดจากวินาทีแห่งความเป็นความตาย ถูกถ่ายทอดผ่านน้ำเสียงสั่นเครือของ ณัฑฐวรรณ
“พอแกหมดปุ๊บ แกมายืนข้างสนามแล้วแกมาเกาะตาข่ายยืนเกาะ อยู่ ๆ แกทรุดลงไป ค่อย ๆ ทรุดลงไป พอรถมาถึง เขาเอาเครื่องมาหนีบที่นิ้วพอหนีบปุ๊บเครื่องมันบอกว่า ‘ช็อต‘ ก็ถามเขาว่าทำไมไม่ช็อต เขาบอกว่าแบตเตอรี่มันอ่อน เข่าอ่อนเลยนะตอนนั้น ถ้าเครื่องปั๊มหัวใจทำงานได้ คิดว่าไม่น่าจะนอนยาวขนาดนี้“
ความไม่พร้อมของอุปกรณ์กู้ชีพขั้นพื้นฐาน ได้ขโมยอิสรภาพทางร่างกายของเอกชัยไปตลอดกาล เขารอดชีวิตมาได้แต่ต้องตกอยู่ในสภาพผู้ป่วยติดเตียงที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ จากนักสู้ผู้เคยเดินทางข้ามหมู่บ้าน ร่างกายของเขากลับถูกจองจำไว้บนเตียงนอน แต่ในความมืดมิดนั้น สังคมได้ประจักษ์ถึงอานุภาพของความรัก เมื่อ ณัฑฐวรรณ เลือกที่จะมาเป็นดวงตา เป็นมือ และเป็นเท้าให้กับชายผู้เป็นที่รัก ทำหน้าที่เสมือน “สวัสดิการที่มีชีวิต” ที่โอบอุ้มกันและกันด้วยความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง
บทที่ 3: ห้องเรียนของ “ผู้ดูแล”
การเปลี่ยนผ่านจากนักพัฒนาชุมชนมาเป็นผู้ดูแลเต็มเวลา คือการแบกรับน้ำหนักทั้งทางกายและจิตใจที่มหาศาล งานดูแลผู้ป่วยติดเตียงไม่มีวันหยุด ไม่มีกะกลางคืน และไม่มีเวลาพักเบรก ทุกสองชั่วโมงต้องพลิกตัวป้องกันแผลกดทับ จัดการเรื่องการขับถ่าย และทำกายภาพบำบัด สิ่งเหล่านี้สวนทางกับสภาพร่างกายของผู้ดูแลที่สูงวัยและเริ่มโรยรา
เรื่องราวของพวกเขากลายเป็น วิทยาทานชิ้นสำคัญ ที่เปิดเผยความจริงอันเปราะบางระหว่าง “ตำราแพทย์” กับ “ชีวิตจริง” เช่น การให้อาหารตามรอบแพทย์ (4 มื้อรวมมื้อดึก) ซึ่งทำลายวงจรการนอนหลับและบั่นทอนสุขภาพของผู้ดูแล ณัฑฐวรรณ จึงต้องใช้ประสบการณ์และสัญชาตญาณความรัก ประยุกต์แบ่งอาหารเหลือ 3 มื้อ เพื่อให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตจริงและช่วยให้เธอมีแรงยืนหยัดดูแลเขาต่อไปได้ในระยะยาว เธอยังไม่หยุดพัฒนาตนเองด้วยการเข้าอบรมหลักสูตร Caregiver 70 ชั่วโมง เพื่อยกระดับการดูแลให้ถูกต้องตามหลักวิชาการ
ในยามที่ภาวะหมดไฟ (Burnout) กัดกินหัวใจ ณัฑฐวรรณ เรียนรู้วิธีเยียวยาตนเองด้วยการออกไปสูดอากาศที่ทุ่งนาหน้าเขาคูหา การได้มองธรรมชาติเพียงชั่วครู่คือการต่อลมหายใจให้ตนเอง ก่อนจะหอบพลังใจกลับมาดูแลคนที่รักด้วยรอยยิ้ม ความสุขของเธอวันนี้เรียบง่ายเหลือเกิน
“ความสุขเหรอ เยอะแยะไปหมดเลย สุขมากที่สุดก็เวลาตบแล้วก็จูบแก หรือไม่ก็ร้องเพลงให้แกฟัง สุขที่ได้เล่าเรื่องราวต่าง ๆ ที่เราไปเจอมาในระหว่างที่เราออกไป แล้วก็กลับมาเล่าให้แกฟัง พี่ยังรู้สึกว่าเราก็ยังใช้ชีวิตอยู่ด้วยกันนี่แหละ
เธอบอกไว้ด้วยรอยยิ้ม
เคยถามกันนะว่าเราเป็นคู่แบบไหน เรานิยามกันว่าเรา 2 คนไม่ใช่คู่เวรคู่กรรมนะ มันไม่ใช่เวรกรรม แต่มันเป็นคู่สร้างคู่สม ที่ถ้าคนถือศีล ศีลมันก็เสมอกัน ก็คือดูแลกันไปจนกว่าจะไปจากข้างหนึ่งอ่ะ”
บทที่ 4: ข้าวเล็บนกแดงและคบเพลิงแห่งอุดมการณ์ที่ไม่มีวันดับ
หลังจาก เอกชัย นอนติดเตียงมาเกือบ 4 ปี ณัฑฐวรรณ ได้ทำภารกิจที่เต็มไปด้วยความหมาย ด้วยการพาเขาเดินทางกลับสู่ “ทุ่งนาหน้าเขาคูหา” พื้นที่แห่งความทรงจำ ท่ามกลางเครือข่ายและเพื่อนพ้องที่มารอรับด้วยความอบอุ่น แม้เอกชัยจะพูดไม่ได้ แต่แววตาของเขาสะท้อนความรับรู้และความตื้นตันอย่างลึกซึ้ง
“มีภาพหนึ่งที่แกลืมตามาแล้วจ้องมองเขาคูหา ตอนนั้นพี่รู้สึกใจเต้นนะว่าน่าจะมีอะไรที่เข้ามาในสมองแก พี่เชื่อว่าแกรับรู้และมีปฏิกิริยากับการที่ได้ออกมารับบรรยากาศแบบนี้ โอกาสที่เขาจะฟื้นมีเยอะมาก“
ณ ผืนนาแห่งนั้นเครือข่ายยังได้พบกับ“รวงข้าวเล็บนกแดง“ เมล็ดพันธุ์พื้นเมืองที่เอกชัยเคยร่วมอนุรักษ์ไว้ เปรียบเสมือนสัญลักษณ์อันงดงามว่าแม้คนปลูกจะลุกขึ้นมาทำนาไม่ได้อีกแล้ว แต่เมล็ดพันธุ์แห่งอุดมการณ์และความดีงามยังคงเติบโตและรอคอยการสืบทอดจากคนรุ่นหลังต่อไปอย่างไม่มีวันสูญสลาย
บทที่ 5: เสียงเพรียกถึงนโยบาย: จากเรื่องเล่าของ “คนสองคน” สู่การโอบอุ้มสังคมไทย
การเดินทางตลอด 4 ปี บนเส้นทางผู้ดูแล ได้สะท้อน “รอยโหว่” ของรัฐที่ปล่อยให้ประชาชนต้องแบกรับภาระหนักอึ้งตามลำพัง เรื่องราวของ เอกชัย และ ณัฑฐวรรณ จึงไม่ใช่แค่เรื่องส่วนตัว แต่เป็นเสียงสะท้อนเชิงนโยบายที่ผู้มีอำนาจและรัฐบาลต้องตระหนักและนำไปปฏิบัติจริง 3 ประการ
1.สร้างระบบนิเวศความรู้และงบประมาณสนับสนุนผู้ดูแล (Caregiver Allowance): รัฐต้องยอมรับและยกระดับองค์ความรู้จากภาคประชาชน ให้จิตอาสาและ Caregiver ทำงานร่วมกับทีมแพทย์ได้อย่างถูกกฎหมาย รวมถึงต้องมีกองทุนสนับสนุนค่าตอบแทนหรือสวัสดิการให้แก่ผู้ดูแลในครอบครัว เพราะการดูแลผู้ป่วยติดเตียงคือ “งานบริการสาธารณะ“ ที่รัฐต้องมองเห็นคุณค่าและให้การโอบรับ
2.ยกระดับ Palliative Care และจัดตั้งศูนย์พักพิงชั่วคราว (Respite Care): การดูแลระยะท้ายต้องมีความพร้อม ครอบครัวไม่ควรเผชิญความโดดเดี่ยว ควรมีการจัดตั้งศูนย์พักพิงชั่วคราวเพื่อการพักผ่อนของผู้ดูแล ในระดับชุมชน เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้ดูแลได้มีเวลา “ลาพักผ่อนระยะสั้น“ ไปฟื้นฟูกายใจ ป้องกันภาวะหมดไฟ (Burnout) ที่อาจนำมาซึ่งโศกนาฏกรรมในครอบครัว
3.ขยาย Home Ward สู่ “ชุมชนแห่งการดูแล” (Community-based Care): นโยบายสุขภาพต้องเชื่อมการแพทย์เข้ากับทุนทางสังคม โดยดึงกลไกขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) และกองทุนสุขภาพตำบล เข้ามาร่วมสนับสนุนงบประมาณปรับสภาพบ้านและจัดหาอุปกรณ์ เพื่อสร้างตาข่ายความปลอดภัยที่ดูแลทั้งชีวิตผู้ป่วยและผู้ดูแลอย่างแท้จริง
บทสรุป: ความรักที่ยิ่งใหญ่และเบาะรองรับที่สังคมต้องสร้าง
วันนี้ ณัฑฐวรรณ มีความฝันที่จะเปลี่ยนทุ่งนาหน้าเขาคูหาให้เป็น “พื้นที่ฟื้นฟูและเยียวยา” เพื่อโอบอุ้มหัวใจของผู้คนที่เหนื่อยล้า เรื่องราวความรักและการต่อสู้ของทั้งคู่ได้ทำหน้าที่เป็นวิทยาทานอันทรงพลัง ที่สอนให้เราเห็นว่าความรักที่แท้จริงคือการไม่ทอดทิ้งกันในวันที่เปราะบางที่สุด
ตราบใดที่ลมยังพัดผ่านเขาคูหา ความรักของหญิงสาวผู้ใช้ลมหายใจของตนเองเป็น“เบาะรองรับ“ให้กับนักสู้ จะยังคงเป็นดั่งแสงสว่างนำทางและเป็นเสียงเรียกร้องอันทรงพลัง ที่เตือนให้สังคมไทยและผู้กำหนดนโยบายลุกขึ้นมาสร้างระบบสวัสดิการที่โอบอุ้มดูแล“คนที่กำลังดูแลคนอื่น” เพื่อไม่ให้ใครต้องเผชิญชะตากรรมอย่างโดดเดี่ยวอีกต่อไป
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง
เครือข่ายประชาสังคม นัดภาวนาขอพรให้ ‘เอกชัย’ ฟื้น หลังหมดสติ
